जनकपुर र धनुभङ्ग

जनक पुगे, पाउमा शिर राखे र सबैको कुशल सोधे। सुन्दर राजकुमारहरूलाई देखेर जनकले उनीहरूलाई ईश्वरझैँ पूजा गरे। पक्का गर्नका लागि जनकले ऋषिसँग पनि सोधे; मनले त उनले जानिसकेका थिए: ‘यिनै भगवान् विष्णु हुन्।’

शब्दार्थ: पूग्या = पुगे · कुशलको = सन्चोको · सिर् = शिर · पूज्या = पूजा गरे · पक्का = निश्चित · चित्तले = मनले

‘हे ब्राह्मण, यी कुन पुरुषका छोरा हुन्? राम्ररी विस्तारमा भनिदिनुहोस्। दुःखको रत्तिभर पनि नराखी यिनले अहिले मेरो मन हरेर लगे।’ राजा जनकको यो बिन्ती सुन्नेबित्तिकै विश्वामित्र ऋषिले ‘यी यस्ता हुन्’ भनेर सबै विस्तारमा बताए।

शब्दार्थ: ब्रह्मन् = हे ब्राह्मण · कउन् = कुन · विस्तार् हवस् = विस्तारमा भनिदिनुहोस् · क्लेश्को = दुःखको · लेश = रत्ति, अलिकति · लग्या मन् हरी = मन हरेर लगे

‘हे राजन्, यी दशरथका छोरा हुन्; यिनका नाम राम र लक्ष्मण भन्छन्। मानिसले गर्नै नसक्ने पराक्रम पनि यिनले गर्छन्। मारीच र सुबाहुलाई अरू कसले जित्न सक्थ्यो र? रामले मारीचलाई फ्याँकिदिए र सजिलै सुबाहुलाई मारिदिए।’

शब्दार्थ: राजन् = हे राजा · सुत = छोरा · सकिन्या = सकिने · पराक्रम = वीरता · सक्न्या थिया = सक्थे · फेंकि = फ्याँकेर

‘गौतमकी पत्नी कति वर्षसम्म ढुङ्गा भएर रहिरहेकी थिइन्; त्यहाँ यिनले पाउले कुल्चँदा उनी उठिन् र जस्ती थिइन्, त्यस्तै भइन्। यहाँ शिवको एउटा धनु छ भन्ने सुनेर यिनी यहाँ आएका हुन्। आज यिनको त्यो हेर्ने मनसाय छ; तिमीले त्यो कहाँ राखेका छौ?’

शब्दार्थ: रहँदी = रहँदै आएकी · नारी = पत्नी · जस्ता कि तस्ती = जस्ती थिइन् त्यस्तै · धनू = धनु · मतलब् = मनसाय · राखी रह्याछौ = राखिराखेका छौ

‘आज छिट्टै यिनलाई त्यो देखाऊ।’ यो कुरा भन्नेबित्तिकै जनकले मन्त्रीलाई ‘ल, ल्याऊ’ भनेर आदेश दिए। यसै बीचमा जनकले ऋषिसँग भने: ‘रामले धनु उचालून्। म छोरी सीता रामलाई दिन्छु; उनले विवाह गरून्। धेरै के भनूँ!’

शब्दार्थ: नजर् गराउ = देखाऊ · हुकुम् = आदेश · लौ = ल · यै बिच्मा = यसै बीचमा · उचालुन् = उचालून् · बीहा = बिहे, विवाह

यी साँचा वचन सुनेर त्यसै किसिमको कुराकानी हुँदै गर्दा पाँच हजार वीरले बलले उचालेर धनु ल्याए। त्यहाँ श्रीरघुनाथ उठेर त्यही धनुको नजिक गए, र रामले त्यो धनु देब्रे हातले सजिलै उचालेर लिए।

शब्दार्थ: साँचा = साँचो · वाणि = वचन · बात्चित् = कुराकानी · विरले = वीरले · वाम् हात्मा = देब्रे हातमा · सहजै = सजिलै

त्यहाँ छिट्टै ताँदो चढाएर धनु तान्नेबित्तिकै त्यो धनु दुई टुक्रा भएर खस्यो, र सबै खुसी भए। त्यसै बेला सारा जनकपुरभरि हर्षैहर्ष भयो। जनकले प्रभुलाई अँगालो हाल्ने आदि गरेर उनको धेरै आदर गरे।

शब्दार्थ: ताँदो = धनुको डोरी · चढाइ = चढाएर · खैंचनु भयो = तान्नुभयो · टूक = टुक्रा · गिर्यो = खस्यो · आलिङ्गनादी = अँगालो आदि

सीताले पनि रामको शिरमाथि सुनको माला राखिन्, र छमछम पाउ चाल्दै घरभित्र फर्किन्; त्यस घडी मङ्गल भयो। ‘दशरथ मालिक हुन्; उहाँलाई खबर दिनुपर्‍यो, उहाँ अयोध्यामा हुनुहुन्छ। मानिसहरू पत्र लिएर जाऊन्, र उहाँ छिट्टै यहाँ आऊन्।’

शब्दार्थ: सिर उपर् = शिरमाथि · कनक्को = सुनको · छम् छम् = छमछम · मालिक् = मालिक, घरमूली · खबर् = खबर · जाउन् = जाऊन्

पाठ पक्का छैन: तेस्रो–चौथो पाउ कसले भनेको हो, श्लोकले खुलाउँदैन। १०८औँ श्लोकमा ‘जनकले पनि बिन्ती गरे’ भनिएकाले यो सल्लाह विश्वामित्रको हुन सक्छ।