सीताको जन्मकथा र बिदाइ

‘सीता यस्ती हुन्’ भनेर जनकले विश्वामित्र र वशिष्ठ दुई ऋषिसमक्ष उनको उत्पत्तिको पहिलेको सबै विवरण पनि बताए: ‘भूमि पवित्र पार्न भनेर कुनै एउटा यज्ञ गर्दा हामी गएका थियौँ; जोत्दा सीताजी निस्किइन्, र त्यहाँ मैले अचम्म मानेँ।’

शब्दार्थ: थ्यैं = समक्ष · उत्पत्ती = उत्पत्ति, जन्म · जान्थौं = गएका थियौँ · क्वै = कुनै · जोत्तामा = जोत्दा · मान्याँ = मानेँ

‘मैले उनलाई छोरी भनेर पालेँ, र सीता भन्ने राम्रो नाम पनि राखिदिएँ। सानैमा उनी अनेक किसिमका लीला गर्थिन्, र म खुसी थिएँ। (नारदजीले भनेका थिए:) “राम नामले दशरथजीका छोरा भएर जो अयोध्यामा खेल्दै छन्, तिम्री छोरी सीता उनै प्रभुकी माया हुन्, जो यहाँ आएकी छिन्।”’

शब्दार्थ: पाल्याँ = पालेँ · राखी दियाँ = राखिदिएँ · बालकमा = बाल्यकालमा · तरहका = किसिमका · सुत = छोरा · माया = माया (प्रभुको शक्ति)

पाठ पक्का छैन: तेस्रो-चौथो पाउ कसको भनाइ हो, श्लोकले भन्दैन। ‘तिम्री पुत्रि’ (तिम्री छोरी) भनिएकाले र ११६औँ श्लोकमा ‘…भनी नारद्जी उठि गै गया’ आएकाले यसलाई नारदले जनकलाई भनेको वचन मानिएको छ; कोष्ठकको ‘नारदजीले भनेका थिए’ त्यसैबाट थपिएको हो।

‘“यो लीला हो भनेर बुझी सीतालाई उनै रामलाई देऊ” भनेर नारदजी उठेर गए। त्यो सुनेर मलाई पनि त्यो कुरा मनमा बस्यो। अब कुन उपायले म सीतालाई रामकहाँ पुर्‍याऊँ भनेर मैले विचार गरेँ। यहीँ शिवको यो धनुष थियो; यसैमा मैले यो प्रतिज्ञा गरेँ।’

शब्दार्थ: लीला = लीला, ईश्वरको खेल · दीया = देऊ · उठि गै गया = उठेर गए · याद् भो = याद भयो, मनमा बस्यो · पाठ्ले = उपायले, युक्तिले · पारूँ = पुर्‍याऊँ

‘“यहाँ जुन वीरले यस धनुमा ताँदो चढाउन सक्ला, उसैलाई म छोरी सीता दिनेछु; यो वचन खोक्रो हुने छैन। सबै वीरले यो जानून्” भनेर मैले यस्तो प्रतिज्ञा गर्नेबित्तिकै, यो सुनेर देश-देशका वीरहरू तुरुन्तै आए।’

शब्दार्थ: ताँदो = धनुको डोरी · जउन् = जुन · दिन्याछु = दिनेछु · फिका = खल्लो, खोक्रो · होवैन = हुँदैन · जानुन् = जानून्

‘अगाडि सरेर त्यो धनु उठाउन श्रीरामबाहेक को सक्थ्यो र? सबै वीर धनुको दर्शन गरेर हिम्मत हारी घर फर्के। रामले मेरो प्रतिज्ञा पनि पूरा गरिदिनुभयो। यो सबै चरणकै कृपाले भएको हो भनेर पनि मैले चिनेँ।’

शब्दार्थ: विना = बाहेक · सरी = सरेर · हिक्मत् = हिम्मत, साहस · फिरि गया = फर्के · बक्सनु भयो = गरिदिनुभयो · चीन्ह्याँ = चिनेँ

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘कृपा चरणले’ कसको चरण हो भन्ने श्लोकले खुलाउँदैन: जनकले सम्बोधन गरिरहेका विश्वामित्र र वशिष्ठको, वा रामको (१९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘इन्हीं चरणों’ भनेको छ)। आधुनिक वाक्यमा पनि खुलाइएको छैन।

जनकले अगाडि सरेर विश्वामित्रजीसँग पनि बिन्ती गरे, र आनन्दमा परेर सीतानाथ रघुनाथको स्तुति गरे। दाइजोमा सय करोडको धनसहित दस हजार राम्रा-राम्रा रथ दिए। घोडा त सय लाख दिए, र छ सय अति मातेका हात्ती थिए।

शब्दार्थ: थ्यैं = समक्ष, सँग · दाईजो = दाइजो · कोटि = करोड · बेस् बेस् = राम्रा-राम्रा · अयुत् = दस हजार · मत्त = मातेका

एक लाख पैदल सेना र तीन सय केटी (सेविका) दिइसकेपछि, उनले फेरि धेरै धन चढाएर वशिष्ठको पनि पूजा गरे। त्यहाँ भरतजीको पनि पूजा भयो, लक्ष्मणहरूको पनि। अनि ‘अब फर्कौँ, अयोध्या जाऊँ’ भन्ने रघुनाथको इच्छा भयो।

शब्दार्थ: पैदल् लस्कर = पैदल सेना · सय तिन् = तीन सय · केटी = केटी, सेविका · दियाथ्या = दिएका थिए · डबल्ले = धनले, पैसाले · फिरौं = फर्कौँ

जाने मनसाय बुझेर जनकजी रामको चरणमा परे, र सबैको मन धेरै खुसी पारेर बिदा गरे। सीताजी आमाका अगाडि गएर अँगालो हालेर रुन थालिन्, र त्यो सुनेर सबैका आँसु बरबर खसे।

शब्दार्थ: मतलब् = मनसाय · बीदा = बिदा · महतारिका = आमाका · आलिङ्गनादी = अँगालो आदि · रून = रुन · बर्बरी = बरबर

जनकले सीताजीलाई यो अर्ती पनि दिए: ‘सासू-ससुराजस्तो ठूलो अर्को कोही छैन; यही बुझेर उहाँहरूको राम्ररी सेवा गर्नू। पतिव्रता हुनु नै स्त्रीको ठूलो धर्म हो भनेर जानेर त्यस्तै हुनू।’ यति अर्ती दिएर उनी पनि त्यस बेला बिदा भए।

शब्दार्थ: अर्ति = अर्ती, सल्लाह · सरी = जस्तो · बडो = ठूलो · गर्या = गर्नू · टहल् = सेवा · पतिव्रता = पतिप्रति निष्ठावान्

यसैबीच प्रभुका नगरा, भेरी र मृदङ्ग पनि बजे। ‘प्रभु फेरि अयोध्या जानुभयो’ भनेर स्वर्गमा पनि हर्ष भयो। रामको लस्कर जनकपुरबाट बाह्र कोस पुग्नेबित्तिकै मनमा शङ्का र ठूलो डर जगाउने धेरै उल्का देखिए।

शब्दार्थ: नगरा = नगरा (ठूलो ढोल) · भेरी = भेरी (बाजा) · मृदङ्गा = मृदङ्ग · कोस् = कोस (दूरीको नाप) · दिन्या = दिने · उल्का = उल्का, अपशकुन