रामहृदय

पृथ्वीको सबै भार हरेर रघुनाथ राज्य गर्न थाल्नुभएपछि उहाँले श्रीहनुमानलाई देख्नुभयो, र प्रभुको मनमा दया पलायो। त्यहीँ उहाँले सीतालाई आज्ञा दिनुभयो: ‘सीते, हनुमान हाम्रा ठूला भक्त भए; यिनी तत्त्व लिनका लागि यहाँ उभिएका छन्।’

शब्दार्थ: भार् = भार, बोझ · लाग्या = थाल्नुभयो · हुकुम् = आज्ञा · बडा = ठूला · खातिर् = लागि · खडा = उभिएका

‘यिनलाई तिमी तत्त्व देऊ’ भन्ने आज्ञा हुनेबित्तिकै सीताले हनुमानलाई जुन तत्त्व हो, त्यही दिनुभयो: ‘हनुमान, अर्को तत्त्व त केही छैन; आज म अर्को के भनूँ? राम ब्रह्म हुन्; म यिनैकी शक्ति हुँ, जसलाई बलियो माया भनिन्छ।’

शब्दार्थ: इन्लाई = यिनलाई · कहूँ = भनूँ · ब्रह्म = ब्रह्म, परम सत्य · इनैकि = यिनैकी · बलिई = बलियो, शक्तिशाली · भन्याकी = भनिएकी

‘रामको सान्निध्य पाएर म सबैको सृष्टि र पालन पनि गर्छु। तर यो सबै गर्ने यिनै हुन् भनेर रामउपर आरोप गरिन्छ। प्रभुले यस निर्मल रघुवंशमा यहीँ जन्म लिनुभयो; विश्वामित्रका निम्ति दया राखेर यज्ञहरूमा मन दिनुभयो।’

शब्दार्थ: सन्निधि = सान्निध्य · पालन् = पालन · आरोप् = आरोप, थोपरिएको · निर्मल् = निर्मल · रघुवंशमा = रघुको कुलमा · निमित्त = निम्ति

‘उहाँले गौतमकी पत्नीको पाप हरिदिनुभयो, धनु भाँचिदिनुभयो, मलाई बिहे गर्नुभयो; यस्ता सबै कुरा म कहाँसम्म भनूँ? उहाँले ती वीर परशुरामको घमण्ड हर्नुभयो, अयोध्यामा बस्नुभयो, र बिहेपछि बाह्र वर्ष बसेर वनमा पस्नुभयो।’

शब्दार्थ: गौतमपत्निका = गौतमकी पत्नी (अहल्या) को · भाँचि दीया = भाँचिदिनुभयो · धनू = धनु · गर्व = घमण्ड · बार्है = बाह्रै · पस्या = पस्नुभयो

‘यस्ता जति काम भए, ती सबै काम गर्ने त म हुँ; तैपनि संसार रामलाई ‘सबैका कर्ता यिनै हुन्’ भन्छ। उहाँ त अन्तर्यामी, अनादि साक्षी हुनुहुन्छ; उहाँ कर्ता कहाँ हुनुहुन्थ्यो र? मेरा गुण उहाँमा लगाएर मात्र संसारले उहाँलाई कर्ता भनिदिएको हो।’

शब्दार्थ: गर्न्या = गर्ने · कर्ता = काम गर्ने · अन्तर्यामि = सबैको मनभित्र रहने · साक्षि = साक्षी, हेर्ने मात्र · गूण = गुण · पो = मात्र

हनुमानले त्यहाँ सीताजीबाट यति उपदेश पाइसकेपछि प्रभु राम आफैँले पनि फेरि तत्त्वको ज्ञान दिनुभयो: ‘परमात्मा यस्तो हुन्छ, आत्मा यही हो, र यो अनात्मा हो। आत्मा र परमात्मालाई बुझ्दा मुक्ति पनि पाइन्छ।’

शब्दार्थ: येती = यति · सक्याथ्या = सकेका थिए · फेर् = फेरि · परात्म = परमात्मा · अनात्मा = आत्मा नभएको (शरीर आदि) · और = र

‘आत्मा र परमात्मामा के फरक छ र? तिनलाई एउटै जान्नू। जुन जुन चीज अनात्मा हुन्, तिनलाई झूटा जानेर छाडिदिनू। आत्मा र परमात्माको विचार गरेर जसै कसैले एउटै तत्त्व जान्छ, त्यस पुरुषको सबै अज्ञान छुटेर जान्छ, र ऊ त्यसै बेला मजस्तै हुन्छ।’

शब्दार्थ: फेर् = फरक · जानी लिनू = जानिलिनू · झुटा = झूटा · छाडी दिनू = छाडिदिनू · मै = म, मेरै · तुल्य = बराबर

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘फेर्’ यहाँ ‘फरक’ (भेद) भनेर पढिएको छ, जसरी १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि बुझेको छ। यो ग्रन्थमा अन्यत्र ‘फेर्’ को अर्थ प्रायः ‘फेरि’ हुन्छ।

‘यो मेरो हृदय नै हो; यो प्रिय छ, यसलाई धेरै गोप्य राख्नू। तत्त्वज्ञान भनेर यसैलाई भनिन्छ; सुन हनुमान, बुझिलेऊ।’ रघुनाथले त्यहाँ हनुमानलाई यही तत्त्वज्ञान दिनुभयो। शिवजीले भन्नुभयो: ‘त्यही ज्ञान मैले यहाँ तिमीलाई पूरै सुनाइसकेँ।’

शब्दार्थ: हृदयै = हृदय नै · गुप्त = गोप्य · कहिन्छ = भनिन्छ · बुझिल्यौ = बुझिलेऊ · सोही = त्यही · कही कन सक्याँ = भनिसकेँ

‘सुन पार्वती, रामको यो हृदय जो जसले पाठ गर्छन्, उनीहरूका हजार जन्मका जति पाप छन्, ती सबै टर्छन्। जातिभ्रष्ट वा अधम नै किन नहोस्, यसको धेरै पाठ गरेर रामको ध्यान पनि गर्छ भने ऊ संसार तरेर जान्छ।’

शब्दार्थ: सहस्रका = हजारका · टर्दछन् = टर्छन् · जातीभ्रष्ट = जातिबाट च्युत · अधम् = नीच · हवस् = होस् · लौ = ल