पृथ्वीको पुकार

रामजीको यो अपार महिमा सुनेपछि पार्वतीको मनमा यसलाई फेरि विस्तारसँग सुन्ने इच्छा भयो। त्यहाँ उनले फेरि शिवजीसँग बिन्ती गरिन्: ‘हे नाथ, मलाई रामका सबै लीला सुन्ने मन भएको छ; काम लाग्ने यही हो भन्ने मैले बुझेँ।’

शब्दार्थ: सूनिन् = सुनिन् · विस्तार् गरि = विस्तारसँग · मन भी तो = मन भयो · थ्यैं = सँग, कहाँ · बुझ्याँ = बुझेँ · कामको = काम लाग्ने

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘मन भी तो’ टाइप गर्दाको भूल हुनसक्छ। १९५४, १९६७ र १९७६ का छापामा ‘मन भो ती’ (उनको मन भयो) छ, र अर्थ त्यसैअनुसार लेखिएको छ।

‘मैले रामलीला सुनूँ भनेर ममाथि धेरै माया राखी, जति लीला छन्, ती सबै फेरि विस्तारसँग बताइदिनुहोस्।’ पार्वतीको यो प्रेम सुनेर, ‘यिनले धेरै प्रेम राखिन्’ भनी शिवजीले त्यहाँ सबै रामचरित्र बताउनुभयो।

शब्दार्थ: सूनोस् = सुनोस्, सुनूँ · उपर् = माथि · धरी = राखेर · बताउनु हवस् = बताइदिनुहोस् · सुन्या = सुनेर · राम्चरित्र = रामचरित्र

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको वाक्य-गठन पक्का भएन: ‘सूनोस्’ लाई ‘(मैले) सुनूँ’ भनेर पढिएको छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘रामलीला सुनाएर ममाथि ठूलो कृपा गर्नुभयो’ भनेर बुझेको छ।

रावण आदि वीरहरूले यो पृथ्वीलाई भारी बनाइदिए। भारले थिचिएर उनी रुँदै ब्रह्माजी बस्नुभएको ठाउँमा गइन् र यसो बिन्ती गरिन्: ‘पापी धेरै भएर ममाथि भार भयो। यो भार हटोस् भनेर, हे दयानिधान, आज म हजुरको चरणमा आएकी छु।’

शब्दार्थ: रावणादि = रावण आदि · विरले = वीरहरूले · उहिं = उहीँ · छूटोस् = छुटोस्, हटोस् · आयाँ = आएँ · पारिन् = गरिन्

यस्तो बिन्ती सुनेर त्यहाँ ब्रह्माजीको मनमा ती पृथ्वीमाथि दया पनि उठ्यो। उहाँ दौडेर विष्णु बस्नुहुने क्षीरसागरतिर जानुभयो। इन्द्र आदिलाई साथमा लिएर त्यहाँ स्तुति गर्नेबित्तिकै सर्वात्मा भगवान् प्रसन्न भएर दर्शन दिनुभयो।

शब्दार्थ: उठ्यो = पलायो, जाग्यो · दौडी = दौडेर · क्षीर समुद्रका = क्षीरसागरका · रहन्थ्या = रहनुहुन्थ्यो · इन्द्रादीहरु = इन्द्र आदि · दर्शन् = दर्शन

प्रभुको सुन्दर रूप देख्नेबित्तिकै ब्रह्माजी उहाँको चरणमा पर्नुभयो। भक्तिपूर्वक धेरै स्तुति गरेर, खुसी भई हात जोडेर उहाँले बिन्ती गर्नुभयो: ‘हे नाथ, रावण दुष्ट भएर सारा लोकलाई विपत्ति दियो। इन्द्र आदिको तेज त उसले सजिलै खोसेर लियो।’

शब्दार्थ: देख्या = देखे · रुप् = रूप · जोरि = जोडेर · विपत्ती = विपत्ति · तेज् = तेज, प्रताप · खैंचेर = खोसेर, तानेर

‘अब मानिसजस्तै बनेर यसलाई मारिदिनुहोस्; ‘मानिसबाट मर्लास्’ भनेर मैले वरदान दिइसकेको छु।’ ब्रह्माजीको यति बिन्ती सुनेर भगवान्ले यस्तो आज्ञा गर्नुभयो: ‘म मानिसजस्तै बनेर रावणलाई सजिलै मार्नेछु।’

शब्दार्थ: मारि बक्सनु हवस् = मारिदिनुहोस् · सरीका बनी = जस्तै बनेर · देखि = बाट · मर्यास् = मर्लास् · दीई रह्याँछू = दिइसकेको छु · मारुँला = मार्नेछु

‘मेरी माया सीता भएर जनककी छोरी भई रहनेछिन्। म दशरथजीको घरमा गएर छोरो भई जन्मनेछु। सीतालाई साथमा लिएर म तिम्रो बिन्ती पूरा गर्नेछु।’ यति भनेर तीनै लोकका नाथ भगवान् हरि त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो।

शब्दार्थ: मेरि = मेरी · रहनिन् = रहनेछिन् · जनक्की = जनककी · जन्मुला = जन्मनेछु · गरुँला = गर्नेछु · अन्तर्धान् = अदृश्य

भगवान् अन्तर्धान हुनेबित्तिकै ब्रह्माजीले खुसी भएर इन्द्र आदिलाई पनि ‘भूलोक जाओ’ भनेर अह्राउनुभयो: ‘भगवान् मानिस भएर जतिन्जेल त्यो पृथ्वीतलमा गएर रहनुहुन्छ, तिमीहरू सबै पनि वानर भएर उहाँका सहायकजस्ता भई बस।’

शब्दार्थ: अह्राउनु भयो = अह्राउनुभयो · भूलोक = पृथ्वी · जती = जतिन्जेल · पृथ्वितल्मा = पृथ्वीतलमा · वानर् = वानर, बाँदर · साहाय = सहायक

यति अह्राइसकेर ब्रह्माजी पनि सत्यलोक जानुभयो। इन्द्र आदि पनि सबै पृथ्वीलोकमा झरेर वानर भई बसे। यही बीचमा अयोध्यामा दशरथ ठूला वीर राजा हुनुहुन्थ्यो। उहाँको उमेर ढल्कियो, तैपनि उहाँका एउटा पनि छोरा भएनन्।

शब्दार्थ: गइ गया = गइहाल्नुभयो · अह्राई वरी = अह्राइसकेर · झरी = झरेर · बिच्मा = बीचमा · वृद्ध = बूढो · भयेनन् = भएनन्