पुत्रेष्टि यज्ञ
अग्निले ल्याएको पायस तीन रानीले कसरी बाँडे?कथा · ६ श्लोक · २ मिनेटकथा
राजा दशरथ बूढा भइसकेका थिए, तर उनका छोरा थिएनन्। यही पीरले उनी गुरु वशिष्ठकहाँ गए र छोरा पाउने उपाय सोधे। वशिष्ठले बताए: शान्ताका पति ऋष्यशृङ्ग ऋषिलाई बोलाएर यज्ञ गरे चार वीर छोरा हुनेछन्। राजाले त्यसै गरे। दुई ऋषिले होम गर्न थालेपछि अग्निदेव पायसको भाँडो लिएर आउनुभयो, राजालाई दिनुभयो र अन्तर्धान हुनुभयो। राजाले पायस दुई भाग लगाएर कौशल्या र कैकेयीलाई दिए। त्यत्तिकैमा सुमित्रा आइपुगिन् र आफ्नो भाग मागिन्; दुवै रानीले आफ्नो भागबाट झिकेर उनको भाग पुर्याइदिए। तीनै रानी गर्भवती भइन्। ग्रन्थ भन्छ, कौशल्याको कोखबाट भगवान् श्रीराम जन्मिए, र आमाले उनको चार हात भएको रूप देखिन्।
अयोध्यादशरथवशिष्ठऋष्यशृङ्गअग्निकौशल्याकैकेयीसुमित्रारामगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
- श्लोक १.५१
ताप्ले पूर्ण भई गुरू सित गया सोध्या उपायै पनी।
हे सर्वज्ञ मुने कसो गरि हुनन् छोरा मलाई भनी।।
यस् काम्ले फल मिल्छ यो भनि सबै जान्न्या वशिष्ठै थिया।
यस्तो बिन्ति सुनी वशिष्ठ गुरुले युक्ती बताई दिया।।
पीरले भरिएका राजा गुरुकहाँ गए र उपाय पनि सोधे: ‘हे सर्वज्ञ मुनि, मलाई छोरा कसरी होलान्, भन्नुहोस्।’ कुन कामले कुन फल मिल्छ भन्ने सबै कुरा जान्ने वशिष्ठ नै थिए। यस्तो बिन्ती सुनेर गुरु वशिष्ठले उपाय बताइदिए।
शब्दार्थ: ताप्ले = पीरले, दुःखले · सोध्या = सोधे · सर्वज्ञ = सबै जान्ने · हुनन् = होलान् · जान्न्या = जान्ने · युक्ती = उपाय, जुक्ति
- श्लोक १.५२
हुन्छन् पुत्र अवश्य जल्दि महाराज् एक् यज्ञ ऐल्हे गर्या।
शान्ताका पति ऋष्यश्रृङ्ग ऋषि छन् ती डाक्नु ऐल्हे पर्या।।
ती हामी बसि यज्ञ एक् हजुरका खातिर् गरौंला जसैं।
चार् छोरा अति विर् हुनन् हजुरका सब् ताप छुट्नन् तसै।।
‘महाराज, अहिले एउटा यज्ञ गर्नुभयो भने छिट्टै अवश्य छोरा हुनेछन्। शान्ताका पति ऋष्यशृङ्ग ऋषि छन्; उनलाई अहिले नै बोलाउनुपर्छ। उनी र म बसेर हजुरका लागि एउटा यज्ञ गर्नेबित्तिकै हजुरका चार अति वीर छोरा हुनेछन्, र हजुरका सबै पीर त्यसै बेला छुट्नेछन्।’
शब्दार्थ: जल्दि = छिट्टै · ऐल्हे = अहिले · गर्या = गरे (भने) · डाक्नु = बोलाउनु · खातिर् = लागि · छुट्नन् = छुट्नेछन्
पुत्रेष्टि यज्ञपुत्रेष्टि यज्ञमा अग्निदेवले दशरथलाई पायस दिन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक १.५३
यस्तो अर्ति वशिष्ठको जब सुन्या राजा बहुत् खुस् भया।
शान्ताका पतिलाइ डाकि कन खुप् याग् गर्न लागी गया।।
ऋष्यैश्रृङ्ग वशिष्ठ दूइ ऋषिले होम् गर्न लाग्या जसै।
पायस्को थलिया लिई कन तहाँ आया ति अग्नी तसै।।
वशिष्ठको यस्तो सल्लाह सुन्नेबित्तिकै राजा धेरै खुसी भए। शान्ताका पतिलाई बोलाएर उनी ठूलो यज्ञ गर्न लागे। ऋष्यशृङ्ग र वशिष्ठ दुई ऋषिले होम गर्न थाल्नेबित्तिकै अग्निदेव पायस (खीर) को भाँडो लिएर त्यहाँ आउनुभयो।
शब्दार्थ: अर्ति = सल्लाह · याग् = यज्ञ · ऋष्यैश्रृङ्ग = ऋष्यशृङ्ग · होम् = आगोमा आहुति · पायस्को = खीरको · थलिया = भाँडो
- श्लोक १.५४
यस् पायस् कन आज लेउ भगवान् छोरा हुन्या छन् भनी।
राजालाइ दिया र पायस तहाँ लूक्या ति अग्नी पनी।।
राजा खूसि भई दुवै ति ऋषिका कोमल् चरण्मा परी।
कौशल्या र ति केकयी कन दिया पायस् दुवै भाग् गरी।।
‘आज यो पायस लेऊ; भगवान् नै तिम्रा छोरा भएर आउनुहुनेछ’ भनेर अग्निदेवले राजालाई पायस दिनुभयो र त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो। राजा खुसी भएर दुवै ऋषिका कोमल चरणमा परे, र पायसलाई दुई भाग लगाएर कौशल्या र कैकेयीलाई दिए।
शब्दार्थ: लेउ = लेऊ, लिनुहोस् · हुन्या छन् = हुनेछन् · लूक्या = लुके, अन्तर्धान भए · चरण्मा = चरणमा · भाग् = भाग, हिस्सा · केकयी = कैकेयी
पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘भगवान्’ ले बोल्ने अग्निदेवलाई जनाएको हो कि छोरा भएर आउनेलाई, पक्का भएन। अध्यात्म रामायणमा अग्निले राजालाई ‘परमात्मा नै छोरा भएर पाउनेछौ’ भनेकाले यहाँ त्यसै पढिएको छ; ‘देवताले भने: यो लेऊ, छोरा हुनेछन्’ भन्ने पढाइ पनि सम्भव छ।
- श्लोक १.५५
खानू बाँकि थियो तसै बखतमा आइन् सुमित्रा पनी।
कौशल्या र ति केकयी सित भनिन् ख्वै भाग मेरो भनी।।
दूवैले दुइ भाग देखि झिकि भाग् तिन्को पुर्याई दिया।
तिन् रानी मिलि तेहि पायस तहाँ सम्पूर्ण खाई लिया।।
पायस खान बाँकी नै थियो, त्यसै बेला सुमित्रा पनि आइन्। उनले कौशल्या र कैकेयीसँग ‘खोई, मेरो भाग?’ भनेर सोधिन्। दुवैले आ-आफ्नो भागबाट झिकेर उनको भाग पुर्याइदिए। तीनै रानी मिलेर त्यो सबै पायस त्यहीँ खाइन्।
शब्दार्थ: खानू = खान · बाँकि = बाँकी · ख्वै = खोई · झिकि = झिकेर · पुर्याई दिया = पुर्याइदिए · तेहि = त्यही
कौशल्यालाई दिव्य दर्शनकौशल्याले रामको चतुर्भुज दिव्य स्वरूपको दर्शन पाउँछिन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक १.५६
तीनै रानी ति गर्भिणी पनि भया तेज् देवताका सरी।
देखीयो सब रानिका सकल लोक् खूसी भया तेस् घरी।।
कौशल्या जननी गराइ भगवान् श्रीराम पैदा भया।
देखिन् श्रीप्रभुको चतुर्भुज स्वरुप् सब् माइका ताप् गया।।
तीनै रानी गर्भवती भइन्; सबै रानीमा देवताको जस्तो तेज देखियो, र त्यस घडी सबै मानिस खुसी भए। कौशल्यालाई आमा बनाएर भगवान् श्रीराम जन्मिनुभयो। आमाले प्रभुको चार हात भएको रूप देखिन्, र उनका सबै पीर हटे।
शब्दार्थ: गर्भिणी = गर्भवती · तेज् = तेज, कान्ति · घरी = घडी, बेला · जननी = आमा · चतुर्भुज = चार हात भएको · माइका = आमाका
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी