कौशल्याको स्तुति, रामको जन्म

कौशल्याले हात जोडेर ‘ईश्वर यिनै हुन्’ भन्दै धेरै स्तुति गरिन्: ‘हे नाथ, हजुर सबैका आत्मस्वरूप हुनुहुन्छ भनेर मैले जानेँ। यो सारा ब्रह्माण्ड पनि सजिलै आफ्नो उदरमा राख्ने हजुर आफैँ हुनुहुन्थ्यो; आज यहाँ मेरो कोखमा बसेर हजुरले अहिले यो जन्म लिनुभयो।’

शब्दार्थ: जोरी = जोडेर · जान्याँ = जानेँ · आत्मा स्वरूपी = आत्मस्वरूप · ब्रह्माण्ड = सारा सृष्टि · उदरमा = पेटमा · विषे = मा, भित्र

‘हे नाथ, भक्तमाथि हजुरको दया मैले देखेँ; म हजुरको शरणमा परेँ। प्रभुको यही मूर्ति सधैँ मेरो मनमा झल्किरहोस् भनी पुकारा गर्छु। यस्तो दिव्य शरीर लुकाएर, राम्रो बालकको रूप लिएर मलाई दर्शन दिनुहोस्; अनि हे भगवन्, म हजुरको बाललीला पनि हेर्नेछु।’

शब्दार्थ: उपर् = माथि · शरण्मा = शरणमा · झल्कोस् = झल्कियोस् · पुकारा = पुकार, बिन्ती · बेस् = राम्रो · फेर् = फेरि, अनि

‘त्यही बालकको रूपलाई यहाँ अँगालो हालेर म सबै पाप नष्ट गराउनेछु; हजुरको करुणा हुनेछ र म तरिजानेछु।’ आमाको यो बिन्ती सुनेर प्रभुले त्यहाँ यसो आज्ञा गर्नुभयो: ‘आमा, हजुरको जे हित हो, त्यो सबै यहाँ होस्।’

शब्दार्थ: आलिङ्गनादी = अँगालो आदि · जाँला तरी = तरिजानेछु · महतारिको = आमाको · हुकुम् = आज्ञा · मातर् = हे आमा · होवस् = होस्

‘पहिले तिमीहरू दुवै पत्नी र पति भएर मेरो ठूलो तपस्या गर्‍यौ, र मलाई छोराका रूपमा पाऊँ भन्ने ठूलो इच्छा यसैमा राख्यौ। ‘म छोरा हुनेछु’ भनेर मैले वर पनि दिएँ; त्यसै कारणले म यहाँ तिम्रो छोरा भएर जन्मिएँ। मैले त्यो वचन कहाँ व्यर्थ पार्थेँ र?’

शब्दार्थ: स्त्री पुरुषै = पत्नी र पति · गर्यौ = गर्‍यौ · धर्यौ = राख्यौ · हूँला = हुनेछु · दियाँ = दिएँ · व्यर्थै = व्यर्थ, खेर

कौशल्यासँग यति कुरा गरेर प्रभु बालकजस्तै बन्नुभयो; बालककै चाल लिनुभयो र जोडजोडले रुन पनि थाल्नुभयो। दशरथलाई थाहा भयो, र उनी गए; दर्शन गर्नेबित्तिकै, हेर्दाहेर्दै उनको मन भरिपूर्ण भयो र उनले आनन्द पाए।

शब्दार्थ: सरीका = जस्तै · चेष्टा = चाल, हाउभाउ · रून = रुन · गर्याथ्या = गरेका थिए · देख्तैमा = देख्नेबित्तिकै · परिपूर्ण = भरिपूर्ण

त्यसै क्षण त्यहीँ जातकर्म पनि भयो; सबै काम गुरुले गरे। कैकेयीतर्फ भरत जन्मिए, र सबै आनन्दमा डुबे। त्यहाँ सुमित्राले पनि जुम्ल्याहा दुई छोरा पाइन्; ती दुईमध्ये जेठा लक्ष्मण भए, र शत्रुघ्न कान्छा।

शब्दार्थ: तत्क्षण्मा = त्यसै क्षण · तहिं = त्यहीँ · जातकर्म = जन्मपछिको संस्कार · तिर = तर्फ, बाट · जम्ल्याहा = जुम्ल्याहा · पाउँदि भइन् = पाइन्