सुग्रीवको राज्य र प्रवर्षण

त्यहाँ प्रभुले मित्रलाई आज्ञा दिए: ‘हे मित्र सुग्रीव, यी बालीलाई जलाऊ। अहिले क्रिया गरेर शरीर शुद्ध गर। सबै काम छोडेर आज पहिले यही गर।’

शब्दार्थ: हूकुम् = आज्ञा · जराउ = जलाऊ, दाहसंस्कार गर · क्रीया = क्रिया, अन्त्येष्टि · शुद्ध = चोखो · ऐल्हे = अहिले · पैल्हे = पहिले

आज्ञा भएपछि उनीहरूले बालीलाई लगेर जलाए। क्रिया गरिसकेपछि सुग्रीव त्यहाँ आए, र सबै राज्य प्रभुका चरणमा अर्पण गरेर ‘म सेवक बनेर हजुरको शरणमा बस्छु’ भने।

शब्दार्थ: लगी = लगेर · जलाया = जलाए · सकि = सकेपछि · अर्पण् = अर्पण, सुम्पने काम · सकल = सबै · शरण्मा = शरणमा

प्रभुले सुग्रीवलाई आज्ञा दिए: ‘जो तिमी हौ, त्यही म हुँ। आज जाऊ र गद्दीमा बस; म त यहीँ वनमै रहन्छु। गाउँमा, घरमा बस्दिनँ भन्ने मेरो प्रतिज्ञा छ। लक्ष्मण तिमीसँगै घरसम्म पनि जानेछन्; भाइ गए, म गएजस्तै भयो।’

शब्दार्थ: गादिमा = गद्दीमा · वनैमा = वनमै · बस्वैन = बस्दिनँ · प्रतिज्ञा = वाचा · जानन् = जानेछन् · भै गयो = भइगयो, (म गए) जस्तै भयो

‘यो वर्षायाम बितिसक्नेबित्तिकै सीताजीको खोजी गर्नू।’ यति आज्ञा दिएपछि सुग्रीव अत्यन्त आनन्दको सागरमा डुबे। रामको आज्ञाले लक्ष्मणजी पनि सुग्रीवसँगै गए, र सुग्रीव गद्दीमा बसेपछि फर्केर प्रभुकहाँ आइपुगे।

शब्दार्थ: वर्षाकाल् = वर्षायाम · खोज् = खोजी · मर्जि = आज्ञा · आनन्दसागर् = आनन्दको सागर · फिरी = फर्केर · दाखिल् = आइपुगेका, हाजिर

त्यहाँ प्रवर्षण नामको पहाड थियो; त्यसको चुचुरोमा चढेर रामले स्फटिकको एउटा सुन्दर गुफा देखे, र त्यहीँ कुटी बनाउन लगाए। त्यहाँ फलफूल प्रशस्त थिए, नजिकै तलाउ पनि थियो। यो देखेर ‘बस्ने ठाउँ यही हो’ भनी प्रभुको मन त्यहाँ खुसी भयो।

शब्दार्थ: गिरी = पहाड · शिखर्मा = चुचुरोमा · गुफा = ओढार · मढी = कुटी · खचित् = भरिएको, प्रशस्त · तलाऊ = ताल, पोखरी

वर्षायामभरि प्रभु त्यहीँ रहे; समयमा झरी पर्थ्यो। वनका सबै जन्तु पेटभरि घाँस खाएर हृष्टपुष्ट थिए। ती प्रभुमा खुब ध्यान राखेर श्री रघुनाथका वरिपरि बस्थे। जन्तुहरूको ध्यानलाई विचार गरेर हरि त्यहाँ खुसी रहन्थे।

शब्दार्थ: तलक् = सम्म · झरी = झरी, लगातार पानी · जन्तू = जनावर · पुष्ट = हृष्टपुष्ट · वरिपरी = वरिपरि · रहन्थ्या = रहन्थे

एक दिन लक्ष्मणले त्यहाँ बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, हे करुणानिधान, पूजाको विधि कस्तो हो, सुन्न पाऊँ; खुसी भएर आज्ञा होस्। ब्रह्मा, व्यास र नारद आदि सबै भन्छन्: मानिसका लागि पूजासरह तर्ने अर्को उपाय छैन; हरि पूजामै खुसी हुनुहुन्छ।’

शब्दार्थ: विधान् = विधि · हुकुम् हवस् = आज्ञा होस् · करूणानिधान् = करुणाका भण्डार · नारदादिहरु = नारद आदि · सरी = सरह, जस्तो · उपाय = बाटो

‘यस्तो सुनेपछि मेरो मन (हजुरका) चरणमा गयो, र मैले पूजाको विधि सोधेँ। हे दयाका भण्डार, साँचो तत्त्व बताउने हजुरजस्तो अरू को छन् र?’ लक्ष्मणका यस्ता वचन सुनेर प्रभुले त्यहाँ पूजाका जति विधि छन्, ती सबै छोटकरीमा बताए; लक्ष्मण अत्यन्त खुसी भए।

शब्दार्थ: सूनि = सुनेर · सोध्याँ = सोधेँ · बताउन्या = बताउने · निधान् = भण्डार · संक्षेप् = छोटकरी · कह्या = भने, बताए

टिप्पणी: पद्यले पूजाविधि ‘संक्षेपमा भने’ मात्र भन्छ; विधिको विवरण यहाँ छैन। अध्यात्म रामायणमा यस ठाउँमा रामले लक्ष्मणलाई पूजाको विधि (क्रियायोग) विस्तारमा सुनाउँछन्।