बिर्सेको वचन

यसरी कथा र कुराकानी गर्दै त्यहाँ वर्षायाम बित्यो। अचानक सीताजीको सम्झना आयो, र हरि फेरि विलाप गर्न थाले। यसै बीचमा किष्किन्धापुरीमा मन्त्री हनुमानले बुद्धिपूर्वक सुग्रीवसँग ‘सीताजीको खोजी गर्नुहोस्’ भनेर बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: वर्षाकाल् = वर्षायाम · वार्ता = कुराकानी · झट्ट = अचानक, झट्टै · विलाप् = विलाप, रोदन · सीत = सँग · ज्ञानले = बुद्धिले

‘हे राजा, रघुनाथले हजुरको ठूलो उपकार गर्नुभयो: ठूला वीर बालीलाई मारेर हजुरलाई यो राज्य दिनुभयो। हजुरले त्यो बिर्सनुभएझैँ मलाई लाग्छ। हजुरले त सीताजीको खोजी गरेर खबर ल्याउनुपर्ने हो; अब समय पनि भयो, सबै काम छोडेर अब यही गर्नुहोस्।’

शब्दार्थ: उपकार् = उपकार, गुन · बक्सनु भो = दिनुभयो · हरी = मारेर, हरेर · बिर्स्या = बिर्सेको · झइँ = झैँ · बखत् = समय

‘हजुरलाई त सीताको खोजी गर्नुपर्छ भन्ने याद नै छैन। बालीको जुन गति भयो, हजुरको पनि त्यही गति होला।’ हनुमानको यो बिन्ती सुनेर, साँचो भनेको हो भनी सुग्रीवले त्यहाँ झट्टै ‘फौज पठाओ’ भनेर आदेश पनि दिए।

शब्दार्थ: यादै = याद नै · गति = हालत, दशा · उहि = उही · भन्याको = भनेको · हुकुम् = आदेश · लस्कर् = फौज, सेना

‘दस हजार वीर गएर सातै द्वीपका जति वानर छन्, सबैलाई खोजेर आज खबर देऊन्, र सबै वीर अहिल्यै झट्टै जम्मा होऊन्। आदेश उल्लङ्घन गरेर यही पन्ध्र दिनभित्र जो यहाँ आउँदैन, उसको प्राण म निश्चय लिनेछु; सबैले यो मनमा बुझून्, मानून्।’

शब्दार्थ: हज्जार् = हजार · द्विपका = द्वीपका · जम्मा = भेला · आवैन = आउँदैन · बदर् = रद्द, उल्लङ्घन · लिन्याछु = लिनेछु

सुग्रीवको यस्तो आदेश भएपछि त्यसै बमोजिम दस हजार वीर खटाइयो; एक घडी पनि ढिलो भएन। दस हजार वीर छिट्टै दसै दिशातिर गएपछि हनुमान खुसी भएर बसे। ती वीरहरू दसै दिशा गएर खबर दिँदै धेरै सेना बटुल्न थाले।

शब्दार्थ: बमोजिम् = अनुसार · खटन् = खटाइ · बेर् = ढिलो · घरी = घडी · छिटी = छिटो · बटुल्दा भया = बटुल्न लागे

उता राम पनि लीला गर्दै अनेक तरहले विलाप गर्न थाले। उनी भन्छन्: ‘ती सीता कहाँ छिन्? अझै पनि कसैले पत्ता लगाएन। “सीता यहाँ छिन्” भन्ने खबर पाऊँ भने म त्यहाँ जाऊँ, र अमृतजस्ती सीतालाई यहाँ ल्याऊँ। तर खबर पो कहाँ पाऊँ?’

शब्दार्थ: तरहले = किसिमले · लीला = लीला, ईश्वरको खेल · पत्ता = पत्ता, सुराक · कसै = कसैले · अम्रित = अमृत · पो = चाहिँ, पो

‘हे भाइ, सुन: आज यी सीतालाई हर्ने जो छ, म उसको सारा कुलै भस्म पारिदिनेछु; उसप्रति कहिल्यै करुणा राख्नेछैन।’ भाइसँग यति कुरा गरेर, सीताजीको शोक मनमा लिएर, तीनै लोकका नाथ हरि फेरि अनेक तरहले विलाप गर्न थाले।

शब्दार्थ: हर्न्या = हर्ने · कूलै = कुलै, सारा वंश · भस्म = खरानी · राख्वैन = राख्दिनँ · कबै = कहिल्यै · त्रैलोक्यका = तीन लोकका

‘हे सीता, मबाट टाढा भएर तिमी कसरी बसेकी छ्यौ? तिमी कहाँ छ्यौ? मलाई त प्राण थाम्नै गाह्रो भयो; मबिना त्यहाँ तिमीमाथि आपत् परेका होलान्। तिम्रो भेट नपाउँदा मलाई त यो चन्द्रमा पनि सूर्यजस्तै भएको छ। तिम्रो के बखान गरूँ, तिमी त झन् दुष्टको हातमा छ्यौ।’

शब्दार्थ: पर = टाढा · बस्छ्यौ = बसेकी छ्यौ · थाम्न = थाम्न, धान्न · आपत् = आपत्, विपत्ति · बखान् = बयान, वर्णन · पास् = पासमा, हातमा

‘आज सुग्रीव कृतघ्नजस्ता भए। शरद् ऋतु पनि आइसक्यो, तर सीताजीलाई खोज्नुपर्छ भन्ने उनलाई अहिलेसम्म सुर्ता नै छैन। यो दुष्ट सुग्रीवलाई पनि म बालीकै जस्तो गरी मार्छु।’ प्रभुका यी वचन सुनेर लक्ष्मण अगाडि सरेर बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: कृतघ्न = गुन नमान्ने · शरत्काल् = शरद् ऋतु · सुर्तै = सुर्ता नै, चिन्ता नै · अझ तक् = अहिलेसम्म · सरीको = जस्तो · सरी = सरेर

‘हे नाथ, आज मलाई आज्ञा दिनुहोस्; म गएर मार्छु।’ लक्ष्मणका यी वचन सुनेर रघुनाथ अत्यन्त खुसी भए र भन्छन्: ‘भाइ, आज नमार; त्यहाँ गएर खुब हप्काऊ। मारिहाल्नु त उचित छैन, तर राम्ररी चेताएर यहाँ आऊ।’

शब्दार्थ: बक्सनु हवस् = दिनुहोस् · हूकुम् = आज्ञा · हप्काउ = हप्काऊ, गाली गर · मारी हाल्न = मारिहाल्न · योग्य = उचित · चेताइ = चेताएर, सचेत पारेर

प्रभुको यो आज्ञा सुनेर लक्ष्मणजी तुरुन्तै गए; सीतानाथ भने मानिसको लीला गर्दै खुब विलाप गर्न थाले। किष्किन्धापुरी पुगेर लक्ष्मणजीले धनुको टङ्कार गरे। केही वानर ढुङ्गा र रूख उचालेर अगाडि आए।

शब्दार्थ: जल्दी = छिटो, तुरुन्तै · नरको = मानिसको · पौंचि = पुगेर · टङ्कार् = टङ्कार, धनुको आवाज · पत्थर् = ढुङ्गा · उठाइ = उचालेर

‘सबै वानरलाई नष्ट गर्छु’ भन्दै लक्ष्मणजीले बाण चढाए। अङ्गद आएर वानरहरूलाई हटाए र झट्टै लक्ष्मणको पाउमा परे। अङ्गदसँग अति प्रसन्न भएर लक्ष्मणले त्यहाँ झट्टै अह्राए पनि: ‘जाऊ, तिमी अगाडि गएर लक्ष्मण आए भनेर खबर देऊ।’

शब्दार्थ: नष्ट = नाश · धर्या = चढाए, ताके · उठाइ = उठाएर, हटाएर · प्रसन्न = खुसी · अह्राया = अह्राए · खबर् = खबर, सूचना