तारालाई तत्त्वज्ञान

(रामले भने:) ‘हे तारा, विचार नराखी तिमी कति शोक गर्छ्यौ! “यो मेरो पति हो” भन्छ्यौ, तर (पति भनेको के हो) नबुझी व्यर्थै शरीर गलाउँदै छ्यौ। जीव नै पति हो भन्छ्यौ भने जीव त कहीँ मर्दैन। देह नै पति हो भन्छ्यौ भने किन शोक गर्छ्यौ? त्यो त यहीँ छ।’

शब्दार्थ: विचार् = विचार · शोकै = शोक नै · व्यर्थै = व्यर्थमा · हर्दछ्यौ = नष्ट गर्छ्यौ, गलाउँछ्यौ · जीवै = जीव नै, आत्मा · देहै = देह नै, शरीर नै

श्री रामका यी वचन सुनेर तारा त्यहाँ चुप लागिन्; मनमा जुन शङ्का उठ्यो, त्यति मात्र उनले सोधिन्: ‘हे नाथ, हजुरको आज्ञा भयो, मैले सबै कुरा सुनेँ; तैपनि मन बुझ्दैन। मेरो मनमा शङ्का नै रह्यो: यो भोग गर्ने को हो?’

शब्दार्थ: चुप् = चुप · सन्देह = शङ्का · सोद्धी भइन् = सोधिन् · मर्जि = आज्ञा, इच्छा · तै पनी = तैपनि · भोग् = भोग, अनुभव

‘देहले नै भोग गर्छ भनूँ भने यो देह त जड पो हो। ईश्वर हुनुहुन्छ, उहाँले नै भोग गर्नुहुन्छ भनूँ भने म त्यसो भन्नै सक्दिनँ। हजुरको एउटै वचनले म त ठूलो मोहमा परेँ। माया राखेर मेरो अज्ञान हरी मलाई बुझाइदिनुहोस्।’

शब्दार्थ: जड् = जड, चेतनाहीन · ईश्वर् = ईश्वर · सक्तीन = सक्दिनँ · मोह = भ्रम · अज्ञान = अज्ञान, नबुझाइ · हरी = हटाएर

ताराका यी वचन सुनेर मनमा धेरै माया राखी प्रभुले त्यहाँ सबै तत्त्वज्ञान खोलेर विस्तारसँग बताए: ‘हे तारा, आज नरोऊ; संसार झुटो हो भनेर मनले बुझ। यो कुन रीतले झुटो छ भन्छ्यौ भने, त्यो पनि म विस्तारसँग भन्छु।’

शब्दार्थ: मनैमा = मनमै · धरी = राखेर · तत्त्वज्ञान् = तत्त्वको ज्ञान · बक्सनु भयो = बताउनुभयो · झूटो = झुटो, मिथ्या · रितले = रीतले, तरिकाले

‘“म त नित्य पो हुँ; यही शरीरमा टाँसिन पुगेँ, र शरीर मर्दा आफैँ मरेजस्तो पनि भएँ; अहो, यो मेरो अज्ञान!” यो कुरा मानिसले जहाँसम्म मनमा लिँदैनन्, त्यहाँसम्म यी मानिसलाई फजिती पनि छ।’

शब्दार्थ: नित्यै = नित्य नै · लागि = टाँसिएर, आसक्त भएर · मइँ = म नै · अज्ञान् = अज्ञान · फजिति = फजिती, दुर्दशा · जनमहाँ = जनमा, मानिसमा

‘जीव स्फटिकजस्तो हो, शरीरहरू लाहाजस्ता हुन् भनेर बुझ। स्फटिक र लाहाको सङ्गतलाई नै उदाहरण बनाएर दिनुपर्छ। लाहाको सङ्गतमा बस्दा स्फटिकले जसरी “म रातो छु” भन्छ, त्यसरी नै शरीर मर्दा जीव “म पनि मर्छु” भन्छ।’

शब्दार्थ: स्फटिक् = स्फटिक (पारदर्शी ढुङ्गा) · लाहा = लाहा (रातो लाख) · सङ् = सङ्गत, साथ · दृष्टान्त = उदाहरण · लाल् = रातो · तसरी = त्यसरी

‘स्फटिकलाई “म रातो छु” भन्ने लागोस्; यस जीवलाई पनि “शरीरसँगै म मर्छु” भन्ने लागोस्। तर मानिसको जीव शरीरसँग टाँसिएकोले मर्ने होइन, न स्फटिक नै रातो हुने हो। यो सबै मनको खेल हो भनेर जान।’

शब्दार्थ: सुहावस् = सुहाओस्, त्यस्तो लागोस् · मर्न्या = मर्ने · जनको = मानिसको · हून्या = हुने · खेल् = खेल · जान = जान, बुझ

‘मनकै खेलले जीव “म शरीर हुँ” भन्छ भन्ने कुरा मानिसले जहाँसम्म जान्दैनन्, त्यहाँसम्म फजिती पनि मिल्छ। “यो मनकै खेल हो” भनेर जान्नेहरू तरेर गए; नजान्ने जति जीव छन्, ती सबै फन्दामा परे।’

शब्दार्थ: मनैका = मनकै · मइँ = म नै · मिल्दछ = मिल्छ · जान्न्या = जान्ने · तरि गया = तरे · फन्दा = पासो, जाल

‘“शरीर म नै हुँ; धन र मानिसहरू मेरै हुन्” भनेर जसै मनको खेलमा पर्‍यो, तब फजिती आइलाग्छन्; यो कुरा यसरी बुझ। सत्सङ्गबिना, गुरुको कृपाबिना, र मनका सबै खेल नजितीकन यी फजिती अवश्य छुट्दैनन्।’

शब्दार्थ: जनहरू = मानिसहरू, आफन्त · सत्का = सत्‌को, सज्जनको · विन = बिना · अवश्यै = अवश्य नै · छुट्तैनन् = छुट्दैनन् · नजिती = नजितीकन

‘“म नित्य आत्मा हुँ; शरीरहरू चार घडीका हुन्; विचार गर्दा विषयहरू टिक्दैनन्, ती सपनाजस्ता छन्” भनेर जान्ने मानिसले भक्तिरसले यसलाई दृढ गरेर लिए। यी कुरा नबिर्सनू; मायाको वशमा मैले यति भनिदिएँ।’

शब्दार्थ: नित्यै = नित्य नै · चार घरिका = चार घडीका, क्षणिक · विषय = इन्द्रियका भोग · स्वप्न सरिका = सपनाजस्ता · भक्तिरसले = भक्तिको रसले · प्रीतिवशले = मायाको वशले

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘न बिर्स्या यी’ लाई तारालाई गरिएको आग्रह (‘यी नबिर्सनू’) भनेर पढिएको छ; अघिल्लो पाउसँग जोडेर ‘(जान्नेहरूले) यी बिर्सेनन्’ भनेर पनि पढ्न सकिन्छ।

‘तिमीले त्यस (अघिल्लो) जन्ममा धेरै भक्ति गर्‍यौ, र अहिले मैले दर्शन दिएँ; नत्र म झट्टै कहिले पाइन्छु र? मेरो स्वरूप र यी वचन अब सम्झिरह्यौ भने तिमीलाई जति दुःख थिए, ती छुट्नेछन्।’

शब्दार्थ: उस् = त्यस · दर्शन् = दर्शन · नतर = नत्र · कैल्हे = कहिले · स्वरुप् = स्वरूप · छुट्नन् = छुट्नेछन्

‘अब गरिने कर्मको पनि लेखा नै हुँदैन। भवसागर सजिलै तरिने बाटो मैले बताएँ। मेरो स्वरूप र यी वचन जसले सम्झिन्छन्, उनीहरूले कर्मका सबै पासा सजिलै काटिदिन्छन्।’

शब्दार्थ: लेखै = लेखा नै, हिसाब नै · गरीन्या = गरिने · रस्ता = बाटो · भवसमुद्र = संसाररूपी समुद्र · कर्मपाश् = कर्मको पासो · काटि दिन्छन् = काटिदिन्छन्

प्रभुका यस्ता वचन सुनेर खुसी मनले ताराले जति अभिमान थियो, त्यो सबै त्यहीँ छोडिन्। त्यहाँ सुग्रीवको पनि अभिमान गयो। रामको कृपा भएपछि (अभिमान) कहाँ टिक्छ र?

शब्दार्थ: खूसि = खुसी · मन्ले = मनले · अभिमान् = अहङ्कार · तिन्ले = उनले · कृपा = दया, अनुग्रह · टिक्छ = टिक्छ, रहन्छ