मित्रता फेरि र रामको औँठी

अङ्गदले गएर त्यहाँ सुग्रीवलाई त्यो खबर दिएपछि सुग्रीवले तुरुन्तै आदेश दिए: ‘ल जाओ, उनलाई यहाँ ल्याओ। हनुमान, अङ्गदलाई साथमा लिएर छिट्टै उनको पाउमा पर; उनको सबै रिस शान्त पारेर, सम्झाएर तिमी उनलाई ल्याऊ।’

शब्दार्थ: गै कन = गएर · लौ = ल · लियेर = लिएर · बुझाइ = सम्झाएर, मनाएर · रीस = रिस · शान्ती = शान्त

सुग्रीवको यस्तो वचन सुनेर उनीहरूले त्यसै बमोजिम गरे: पाउमा परे, पाखुरा समातेर लिए, र उनलाई अति खुसी पारेर ल्याए। सुग्रीवको आदेश सुनेर ताराजी पनि चाँडै गइन्, र लक्ष्मणलाई सम्झाएर खुसी पारूँ भनेर खुब बिन्ती गर्न थालिन्।

शब्दार्थ: सोही = त्यही · पाऊमा = पाउमा · बाहुमा = पाखुरामा · धरि = समातेर · ताराजि = ताराजी · गर्दी भइन् = गर्न थालिन्

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘सुग्रिवो’ थियो; १९५४ र १९६७ का छापा अनुसार ‘सुग्रिवको’ राखिएको छ।

लक्ष्मण र सुग्रीवको भेट हुनेबित्तिकै सुग्रीव लक्ष्मणको पाउमा परे। लक्ष्मणले पनि त्यहाँ कुराले नै सुग्रीवजीको सातो हरे। ‘बालीजस्तै हुने मन छ कि?’ भनेर लक्ष्मणजीले कुरा गर्नेबित्तिकै उनलाई सम्झाउन हनुमान तुरुन्तै अगाडि सरे।

शब्दार्थ: भेट् = भेट · सातो = होस, सातो · हर्या = हरे · झैं = जस्तै · बुझाउना कन = सम्झाउनका लागि · सर्या = सरे, अगाडि आए

लक्ष्मणजी पनि उनीहरूको कामबाट सन्तुष्ट भए, र खुसीका कुराकानी गरेर, जगत्का नाथ प्रभु हरि जहाँ हुनुहुन्थ्यो त्यहाँ फर्कने विचार गरे। सुग्रीव पनि सेना लिएर खुसी हुँदै लक्ष्मणसँगै गए। श्रीरघुनाथ जहाँ थिए, त्यहाँ सबै क्षणभरमै पुगे।

शब्दार्थ: कामले = कामबाट, व्यवहारले · बात्चित् = कुराकानी · फिर्नाको = फर्कने · मतलब् = विचार, मनसुबा · सैन्य = सेना · दाखिल् = हाजिर, पुगेको

श्रीरघुनाथलाई देख्नेबित्तिकै टाढैबाट रथबाट ओर्लेर लक्ष्मण र सुग्रीव उनको पाउमा परे; एक छिन पनि ढिलो भएन। रामले सुग्रीवलाई ‘मित्र’ भनेर खुब अँगालो हाले, र आफैँ अगाडि सरेर अति खुसी हुँदै सोधपुछ गरे।

शब्दार्थ: परै = टाढैबाट · उत्रेर = ओर्लेर · छीन = छिन · आलिङ्गनादी = अँगालो आदि · सोधपुछ् = कुशल सोध्ने काम · आफैं = आफैँ

सुग्रीव बिन्ती गर्न थाले: ‘हे रघुनाथ, मैले त सेना पनि ल्याएँ। यसमा अनेक किसिमका वीर छन्, इन्द्रसमानका पनि छन्। यी सबै स्वामीका लागि खुसी भएर प्राणै दिन तयार छन्। हजुरको जस्तो आज्ञा हुन्छ, होस्; उनीहरू अहिल्यै त्यसै गर्छन्।’

शब्दार्थ: तरहका = किसिमका · तुल्यै = समान नै · ख्वामितका = स्वामीका · निमित्त = लागि · दिन्या = दिने · ऐल्हे = अहिले

खुसी भएर, हर्षका आँसुको धारा बग्दै, रघुनाथले आज्ञा दिए: ‘हे मित्र सुग्रीव, यी वानरहरू दसै दिशाभरि जाऊन्; ती सीता जहाँ छिन्, त्यहीँ पुगेर खबर ल्याऊन्।’ रामको यो आज्ञा पाएर सुग्रीवले वानरहरूलाई पठाउन कामको उर्दी दिए।

शब्दार्थ: हर्षाश्रुधारा = खुसीका आँसुको धारा · सखे = हे मित्र · जाउन् = जाऊन् · भरी = भरि · ल्याउन् = ल्याऊन् · उर्दी = आदेश, उर्दी

(सुग्रीवले भने:) ‘हे वीरहरू, सबै दसै दिशामा जाओ, र सीताजी कहाँ भेटिन्छिन्, खोज। सीताजीको पत्ता लगाएर, खबर लिएर, सबै वीर यहाँ आओ। महिनाका दिन बिताएर पनि रत्तिभर खबर नपाई जसले ढिलो गर्ला, उसलाई म सजिलै मारिदिनेछु; ऊ मर्नेछ।’

शब्दार्थ: दिसा = दिशा · विषे = मा · मैन्हा = महिना · रति = रत्ति, अलिकति · ढिल् = ढिलो · मार्न्या छु = मार्नेछु

यसरी छिटो आदेश दिएर उनले अरू दिशामा वानर पठाए। दक्षिणतर्फ भने खुब ठूला, बलिया वीर छानेर पठाए: अङ्गद, जाम्बवान्, हनुमान, वीर नल, सुषेण, फेरि शरभ, मैन्द र द्विविद। यी आठ जनालाई पठाएर उनी एक्लै मात्र प्रभुको साथमा रहे।

शब्दार्थ: जल्दि = छिटो · अबर् = अब, अनि · बडा = ठूला · छानी = छानेर · जबर् = जबर्जस्त, बलिया · फगत् = मात्र

टिप्पणी: १९५४ र १९६७ का संस्करणले पादटिप्पणीमा दक्षिण जाने यी आठ वीरका नाम संस्कृत अध्यात्म रामायणअनुसार भएको बताएर त्यहाँको श्लोक दिएका छन्।

आदेश पाएर यी आठ वीर झट्टै जान लाग्दा, रामचन्द्रजीले हातमा एउटा औँठी लिएर आज्ञा दिए: ‘हनुमान, जाऊ, काम पनि सिद्ध गरेर आऊ; यो औँठी पनि लिएर जाऊ। यही औँठीमा मेरो नाम छ; सीताजीले चिन्लिन् भनेर दिएँ।’

शब्दार्थ: जसै = जब, जसै · औंठि = औँठी · तसै = त्यसै बेला · साधि = सिद्ध गरेर · दियाँ = दिएँ · चिन्लिन् = चिन्नेछिन्

‘यो काम पूरा गराउने तिमी नै हौ; यो बल तिमीमा छ भनेर मैले चिनेको छु। त्यसैले त भन्छु, तिम्रो बाटो पनि शुभ नै हुनेछ।’ श्रीरघुनाथको यति आज्ञा पाएपछि हनुमानले औँठी लिए, र खुसी हुँदै आफ्नो सम्पूर्ण तन-मन प्रभुमा अर्पण गरे।

शब्दार्थ: गराउन्या = गराउने · चीन्ह्याँको छु = चिनेको छु · तबै = त्यसैले · शुभै = शुभ नै · रस्ता = बाटो · तन् मन् = तन-मन