स्वयम्प्रभाको गुफा

आदेशअनुसार अङ्गद, वीर हनुमान आदि दक्षिण दिशातर्फ गए। सबैतिर पृथ्वीभरि खोज्दै खोज्दै उनीहरू घुम्दै गए। एक दिन विन्ध्य पर्वतको वनमा उनीहरूले एउटा राक्षस देख्नेबित्तिकै ‘रावण हो कि?’ भनेर कसैले मुठी कसेर उसलाई त्यहीँ मारिदियो।

शब्दार्थ: हनुमान्हरू = हनुमान आदि · सर्वत्र = सबैतिर · ढुँडी = खोजेर · महाँ = मा · मुठी = मुठी, मुक्का · कसी = कसेर

टिप्पणी: श्लोकले मार्ने को हो भन्दैन (‘कसैले’); वाल्मीकि रामायणमा यस्तै एउटा असुरलाई रावण ठानेर अङ्गदले मारेका छन्।

‘यो त रावण होइन; जाऊँ’ भन्दै फेरि अर्कै वनमा गएर उनीहरू खोज्थे। तिर्खा बढ्यो, र आकुल भएर उनीहरू पानी पनि खोज्दै हिँड्थे। अनि एउटा गुफा देखे, र त्यसबाट प्वाँख भिजाइ-भिजाइ हाँसहरू निस्किरहेको देखे। सबै वीर गुफाभित्र पसे, र त्यहाँ एउटा ठूलो, राम्रो बस्ती देखे।

शब्दार्थ: अर्का = अर्कै · ढुँढ्थ्या = खोज्थे · प्यास = तिर्खा · आकुल् = व्याकुल · चिसा = भिजेका, चिसा · हाँस् = हाँस

त्यहाँ चिसो पानीका धेरै तलाउ थिए, र सबै रूख फल-फूलले भरिएका थिए। धेरै घर थिए; घरमा हीरा-जवाहरसहित अनेक चिज राखिएका थिए। तर चहलपहलको कुरा गर्दा कतै एउटा मानिस पनि देखिँदैनथ्यो। अनि जहाँ एक योगिनी स्वयम्प्रभा ध्यान गरिरहेकी थिइन्, त्यहीँ उनीहरूले उनलाई देखे।

शब्दार्थ: ठण्डा = चिसो · धेर् = धेरै · जवाहेर् = जवाहरात, रत्न · गुल्जार् = चहलपहल, रौनक · नाहीं = थिएन · योगीनि = योगिनी, तपस्विनी

उनीहरूले प्रणाम गरेपछि योगिनीले सोधिन्: ‘कुन कामले यहाँ आयौ? मनमा के विचार छ, भन; अनि अब यहाँबाट अगाडि कहाँ जाने इच्छा छ?’ योगिनीका यस्ता वचन सुनेर हनुमानले भने: ‘हामी यति जना सबै आज यहाँ केवल पानी पिउन आयौँ।’

शब्दार्थ: प्रणाम् = नमस्कार · मन्सुब् = मनसुबा, विचार · उपर् = अगाडि, पर · जानू = जानु · केवल् = मात्र · खानले = पिउनका लागि

‘हाम्रो काम यही हो; यही काम गर्नु छ’ भनेर हनुमानले विस्तारसँग सुनाउनेबित्तिकै ती योगिनी उनका वचनले साह्रै खुसी भइन्। उनले भनिन्: ‘फलफूल खाओ, पानी पनि पिएर यहाँ फर्केर आओ। आज म आफ्नो नाम बताएर प्रभु जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहाँ जान्छु।’

शब्दार्थ: विस्तार् = विस्तार, लामो गरी · साह्रै = धेरै · हूँदी भइन् = भइन् · फल्फुल = फलफूल · पिई = पिएर · प्रभू = प्रभु

योगिनीका यस्ता वचन सुनेर उनीहरू गए, र खाएर, पानी पिएर फेरि फर्केर आए। ‘यी रामका दूत हुन्’ भनेर योगिनीले सबै कुरा भनिन्: ‘म हेमाकी सखी हुँ। सखी त गइन्; उनकै वचनले म यहाँ छु। धेरै वर्ष यहाँ बसेर प्रभुको भजन गर्दा गर्दा अहिले म कृतार्थ भएँ।’

शब्दार्थ: जल्पान् = जलपान, खानपिन · दुत् = दूत · सखि = सखी, साथी · भजि = भजेर · कृतार्थै = कृतार्थ, धन्य · भयाँ = भएँ

‘उनी भन्थिन्: “हरिको राम-अवतार हुनेछ; रावणले सीतालाई हर्नेछ। सीता खोज्ने वानरहरू आउनेछन्; तबसम्म तिमी यहीँ बस। वानरहरूको र रघुनाथको पूजा गरेर तिमी यही ब्रह्मलोक आउनेछ्यौ। म त आज जान्छु; तिमी बसिरह, केही समयपछि आउनेछ्यौ।”’

शब्दार्थ: भन्थिन् = भन्ने गर्थिन् · हुन्याछ = हुनेछ · तलक् = सम्म · रहू = बस · आउली = आउनेछ्यौ · क्यै = केही

‘यस्तो अर्ती दिएर मेरी सङ्गिनी जहाँ ब्रह्मलोक छ, त्यहाँ गइन्। पहिले उनको नाचमै खुसी भएर शिवले यहाँको यो ठाउँ, यो बस्ती उनलाई दिएका थिए। उनी विश्वकर्माकी छोरी हुन्; म गन्धर्वकी कन्या हुँ। आज मैले सबै विस्तारसँग भनेँ; अब म खुसी हुँदै प्रभु जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहाँ जान्छु।’

शब्दार्थ: अर्ति = अर्ती, सल्लाह · सङिनिज्यू = सङ्गिनी (आदरार्थी) · नाच्तैमा = नाच्दा नै · विश्वकर्मकि = विश्वकर्माकी · गन्धर्वकन्या = गन्धर्वकी छोरी · कह्याँ = भनेँ

टिप्पणी: यस श्लोकमा हेमा विश्वकर्माकी छोरी हुन्, शिवले उनको नाचमा खुसी भएर यो ठाउँ दिएका हुन्, र स्वयम्प्रभा गन्धर्वकी छोरी हुन्। वाल्मीकि रामायणमा भने यो गुफा दानव मयले बनाएको हो, र स्वयम्प्रभा मेरुसावर्णिकी छोरी हुन्। श्लोकले भनेअनुसार नै अनुवाद गरिएको छ।

‘आँखा चिम्ल; म तिमीहरूलाई सजिलै क्षणभरमै बाटोमा पुर्‍याइदिन्छु। तिमीहरू पनि जाओ।’ यसो भनेर उनले उनीहरूलाई सजिलै बाटोमा पुर्‍याइदिइन्। ती योगिनी श्रीरामचन्द्रजीकहाँ गइन्; वानरहरू बाटोमा पुगे। रामको कुटी जुन बस्तीमा थियो, योगिनी त्यहीँ पुगिन्।

शब्दार्थ: चिम्ल = चिम्ल, बन्द गर · पुर्याइ दिन्छु = पुर्‍याइदिन्छु · क्षण् = क्षण, छिन · पौंचाइ = पुर्‍याएर · थ्यैं = कहाँ, नजिक · रस्तिमा = रस्तामा, बाटोमा

उनले रामको स्तुति गरिन्, र रामले उनलाई वरदान दिए: ‘बद्रीमा जाऊ; मेरो ध्यान गर्दै यो शरीर (यो जीवन) बिताऊ, अनि त्यहाँ परमधाम पाउनेछ्यौ। तिम्रो मनमा जे छ, त्यो सबै पूरा होस्।’ यस्तो वरदान लिएर उनी गइन्; रामका वचनले बद्रीमा गएर उनी संसारसागर तरिन्।

शब्दार्थ: स्तूति = स्तुति · वर् = वरदान · बद्री = बद्री, बदरिकाश्रम · पाउली = पाउनेछ्यौ · परम्धाम् = परमधाम · तर्दी भइन् = तरिन्

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘शरिर्’ वाक्यमा कसरी जोडिन्छ, स्पष्ट छैन; ‘यो शरीर मेरो ध्यानमा बिताऊ’ भनी पढिएको छ। स्वयम्प्रभा रामकहाँ गएर स्तुति गरेको र बद्री गएको प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा उनी वानरहरूलाई गुफाबाट बाहिर पुर्‍याएर आफ्नै ठाउँमा फर्किन्छिन्।