समुद्रको तीरमा

सीता खोज्छौँ भनेर वानरहरू सबै वनमा घुम्थे। सीतालाई नपाउँदै धेरै समय बित्यो। एक दिन त्यहाँ अङ्गदले अति शोक गरे: ‘अब हामीलाई सजिलै मार्छन्; सबैको गयो। प्यारो प्राण कसरी जोगाऊँ? अब हामी मर्‍यौँ; बाँच्नु यहीँसम्म भयो।’

शब्दार्थ: फिर्थ्या = घुम्थे · काल = समय · शोक् = शोक, दुःख · सहज् = सजिलै · मर्यौं = मर्‍यौँ · तक् = सम्म

‘सुग्रीवलाई त मलाई मार्नु नै छ; यो निहुँ पनि सजिलै पाए। “यो शत्रुको बीउ हो” भनेर, शत्रु ठानेर, अहिले उनले मलाई निश्चय मार्छन्। अघि त रामको कृपाले मात्र बाँचेँ; अहिले त “सीता खोजेन” भन्ने कारणले रामले पनि मलाई मार्न निश्चय दिनेछन्।’

शब्दार्थ: निहूँ = निहुँ, बहाना · जानि = जानेर, ठानेर · बिज् = बीउ, सन्तान · बच्याँ = बचेँ · मार्नलाइ = मार्नका लागि · मतलब् = कारण, बहाना

अङ्गदका यी वचन सुनेर त्यहाँ कोही यस्तो बिन्ती गर्छन्: ‘हे मालिक, यहीँ बसौँ; यहीँ बसे कुन उपायले मार्छन्?’ अङ्गद र अरू वानरहरूका कुरा त्यहाँ सुनेर श्रीहनुमानले भने: ‘यहाँ यति धेरै सानो कुरा किन गर्‍यौ?’

शब्दार्थ: क्वै = कोही · पार्दछन् = गर्छन् · साहेप = साहेब, मालिक · पाठले = उपायले, बाटोले · कूरा = कुरा · छोटा = सानो, ओछो

‘हजुर सुग्रीवका प्यारा हुनुहुन्छ, र भगवान् रामचन्द्रजीका पनि अवश्य प्यारा हुनुहुन्छ। म हजुरलाई साँचो, असल कुरा भन्छु; कारण यस्तो छ: पृथ्वीको भार हर्न भनेर आदिपुरुषको राम-अवतार भयो। सीताजीलाई हर्ने कसको सामर्थ्य छ र? होइन, यो त प्रभुकै इच्छा हो।’

शब्दार्थ: अवश्य = पक्कै · बेस् = असल, राम्रो · भूभार् = पृथ्वीको भार · आदीपुरुष्को = आदिपुरुषको · सक् = सामर्थ्य · नहिं ता = होइन, बरु

‘प्रभुजीको मानिसका रूपमा अवतार भयो; हामी उनका सेवक भने वानर भएर आयौँ। केवल प्रभुजीको आज्ञामा रहेर हामी भक्तिपूर्वक उनको सेवा गर्छौँ। पछि हामी उनीसँगै धाममा पनि जानेछौँ; यो कुरा यहाँ मनले जान। मनमा कुतर्क गरेर के गर्छौ? हरिको कसैमाथि रिस छैन।’

शब्दार्थ: सेवक् = सेवक, दास · सेवन = सेवा · हुकुम्मा = आज्ञामा · धाममा = प्रभुको धाममा · कुतर्क = उल्टो तर्क · कस्सै = कसैमाथि

हनुमानका यस्ता कुरा सुनेर अङ्गद बुझे र खुसी भए। विन्ध्याचल पर्वतका कुनाकाप्चासमेत सबै खोज्दै गएर उनीहरू नुनिलो समुद्रको तीरमा पुगे। त्यहाँ एउटा पर्वत थियो; त्यसको नाम महेन्द्र हो, जहाँबाट नजिकै सागर देखिन्छ।

शब्दार्थ: बात् = कुरा · बुझ्या = बुझे · कुनाकुनि = कुनाकाप्चा · क्षारसमुद्रका = नुनिलो समुद्रको · तिर = तीर, किनार · सागर् = समुद्र

‘पृथ्वीमा सीता भेटिइनन्, र पानीमा कतै जाने बाटो छैन। खोजौँ, जाऊँ भन्दा सारा पृथ्वी सक्यौँ, तर सीतालाई कतै पाएनौँ। फर्कौँ, जाऊँ भन्दा पनि अब सजिलै मार्छन्। आज यहीँ मर्नु नै निको।’ यसो भनेर सबै बाँदर त्यहीँ तीरमा बसे।

शब्दार्थ: मिलिन् = भेटिइन् · जान्या = जाने · सक्यौं = सक्यौँ, सिध्यायौँ · पायौंन = पाएनौँ · निको = राम्रो, उचित · बन्दर् = बाँदर