सुग्रीवको निर्वासन

‘मयका छोरा एक ठूलो वीर राक्षस थियो; उसको नाम मायावी थियो। बालीसँग लडाइँ गर्छु भनेर ऊ आयो र ठूलो हाँक दियो। बालीले पनि त्यहाँ दौडेर गई उसलाई मुक्काले हान्नेबित्तिकै ऊ चोट पाएर डराई भाग्यो; बाली पनि उसको पछि लाग्यो।’

शब्दार्थ: विर् = वीर · मयपुत्र = मय दानवको छोरा · लडाञि = लडाइँ · हाँक् = हाँक, चुनौती · मुठीले = मुक्काले · बाधा = चोट, अवरोध

‘बालीको पछि लागेर म पनि गएँ। राक्षस एउटा गुफाभित्र पस्यो। बाली मलाई ढोकामा राखेर रिसले भित्र पस्यो। एक महिनाका दिन बितिसक्दा पनि बाली फर्केन। “के गरूँ?” भनेर म ज्यादै दिक्क भइरहेका बेला (गुफाबाट) रगत पो बगेर आयो।’

शब्दार्थ: मै = म · गुफामा = गुफाभित्र · जाँदो भयो = गयो, पस्यो · मैन्हा = महिना · दिक् = दिक्क, आत्तिएको · रगत् = रगत

टिप्पणी: यहाँ सुग्रीवले एक महिना पर्खेको भनिएको छ; वाल्मीकि रामायणमा उनी एक वर्षभन्दा बढी पर्खन्छन्।

‘गुफाबाट रगत नै आएको देखेर “ल, बाली त मरेछ” (भन्ठानेँ)। “(राक्षस) फर्केर रिसले मलाई पनि मार्छ; गुफा थुनेर जाऊँ” भन्ने बुद्धि आयो, र मैले ठूलो ढुङ्गा ल्याएर गुफा थुनेँ, जसले गर्दा फर्केर आउन मन गरे पनि सजिलै निस्कन नसकियोस्।’

शब्दार्थ: लौ = ल · मरेछ = मरेछ, मरेको रहेछ · थुनी = थुनेर · जाँ = जाऊँ · पत्थर = ढुङ्गा · निस्की न सक्नू हुन्या = निस्कन नसकिने

‘यसरी राम्ररी थुनेर, “ल, बाली मर्‍यो” भनेर म फर्कें। सबै विस्तार सुनाउँदा मलाई राजा पनि बनाइयो। राजा भएर मैले राज्य पनि भोगेँ। केही दिनपछि बाली भने राक्षस मारेर फर्क्यो, र ममाथि रिसाउँदै भित्र पस्यो।’

शब्दार्थ: फिर्याँ = फर्कें · सर्व = सबै · भोग् = उपभोग · क्यै = केही · दाखिल भयो = भित्र पस्यो, आइपुग्यो · रीसाइ = रिसाएर

‘उस दिनदेखि म डराएर यहीँ बसेको छु। मेरी पत्नीलाई पनि उसले बलजफ्ती आफ्नो बनाएर राखेको छ; के गरूँ, तैपनि मेरो जोर पुग्दैन। यहाँ आउन सक्ने भए ऊ यहीँ आएर पनि मलाई मार्ने थियो। जसले बलले आफ्नी बुहारी (भाइकी पत्नी) लियो, उसले पापको के डर मान्छ र!’

शब्दार्थ: रह्याँ = रहेँ, बसेको छु · बल्जफ्ती = बलजफ्ती, जबरजस्ती · जोर् = बल, शक्ति · मार्न्या थियो = मार्ने थियो · पाप्को = पापको · बुहारी = भाइबुहारी, भाइकी पत्नी

सुग्रीवजीले ज्यादै दुःखी भएर गरेको बिन्ती सुनेर, ‘अब म सुग्रीवको दुःख हर्छु’ भनी मनमनै ठानेर श्री प्रभुले उनलाई ढाडस दिए: ‘सुन, मित्र, म त्यो बालीलाई यहीँ मारेर तिम्रो राज्य गराइदिनेछु। अबउप्रान्त उसको जोर कहाँ चल्छ र!’

शब्दार्थ: दुःखि = दुःखी · हर्दछु = हर्छु, हटाउँछु · अन्तःकरण्ले = मनले, हृदयले · गुनी = गुनेर, ठानेर · खातिर् = ढाडस, सान्त्वना · अब उपर् = अबउप्रान्त

प्रभुजीको यस्तो सत्य वचन सुने पनि (सुग्रीवलाई) शङ्का पर्‍यो: ‘बाली त ठूलो छ; यिनले बाली मार्न सक्लान् त?’ बालीलाई ज्यादै वीर ठानेर उनी रामको अगाडि सरे, र बालीका पहिलेका पराक्रम पूरा विस्तारसाथ सुनाए।

शब्दार्थ: शङ्का = शङ्का, सन्देह · तै पनी = तैपनि · बहूत = धेरै · सरी = सरेर · पराक्रम = बहादुरी · बिल्कूल = पूरै

‘एक दिन दुन्दुभि नाम गरेको ठूलो राक्षस आयो र ठूलो हाँक दियो। बालीले सजिलै उसको टाउको निमोठेर छुट्ट्यायो र हातमा लियो। त्यही टाउको फ्याँकिदिँदा त्यो चार कोस परको यही ठाउँमा खस्यो। रगतका धेरै छिटा परे, अनि ऋषि (मतङ्ग) रिसाए।’

शब्दार्थ: निमोठि कन = निमोठेर · सिर् = टाउको · छुट्ट्याइ = छुट्ट्याएर · गिरि गयो = खस्यो · जगामा = ठाउँमा · छीटा = छिटा

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘चार् कोस् जगामा’ लाई टाउको चार कोस टाढा खसेको भनी पढिएको छ, किनभने ४.२३ मा रामले त्यही टाउको चालीस कोस पुर्‍याउँछन्। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई शरीरले चार कोस जमिन ढाकेको भनेको छ।

‘(ऋषिले) बालीलाई सराप दिए: “अब यहाँ आइस् भने, यो खसेझैँ तँ पनि टाउको छुट्टिएर भुइँमा खस्नेछस्।” मलाई यो सबै पहिल्यै थाहा थियो; त्यो जानेर म यहीँ बसेँ। उसलाई पनि यो याद छ; त्यसैले म त्यो वीरदेखि बाँचेको छु।’

शब्दार्थ: आइस् = आइस्, आइस् भने · तैं = तँ · जुद्दा = जुदा, अलग · मालुम् = थाहा · याद् = सम्झना · बाँच्तो भयाँ = बाँचेको छु