सात तालवृक्ष

‘त्यही टाउको अहिलेसम्म पर्वतजस्तो भएर (यहाँ) छ। यो फ्याँक्न सक्नुभयो भने तब मात्र हजुर बाली मार्न समर्थ हुनुहुन्छ भनी चिन्नेछु। मेरो त घमण्ड सकिइसक्यो।’ सुग्रीवका यी कुरा सुनेर (रामलाई) ‘यिनलाई एक झलक देखाऊँ’ भन्ने भयो। उनले त्यहाँ खुट्टाको औँलाले टाउको फ्याँके; त्यो चालीस कोससम्म पुग्यो।

शब्दार्थ: अझ तक् = अहिलेसम्म · सरी = जस्तो · समर्थ = सक्षम · सेखी = शेखी, घमण्ड · झलक = झल्को, एक झलक · अँगुलिले = औँलाले

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा बालीले दुन्दुभिको पूरै शरीर फ्याँकेका हुन्छन्, र रामले त्यसको सुकेको कङ्काल खुट्टाको औँलाले दस योजन पुर्‍याउँछन्; यहाँ ग्रन्थले टाउको भन्छ, र चालीस कोस (दस योजन बराबर)।

सुग्रीवले यो देखे, तैपनि मनमा शङ्का फेरि रह्यो: ‘बाली त ठूलो छ; यिनले उसलाई मार्न सक्लान् त?’ ‘यहाँ यी सात तालवृक्ष छन्; यिनलाई एउटै बाणले छेडे भने (बालीलाई) मार्छन्’ भन्ने सुग्रीवको मनमा आयो, र उनले यो सबै कुरा सुनाए पनि।

शब्दार्थ: तथापि = तैपनि · फेरी = फेरि · सात् ताल् वृक्ष = सात तालवृक्ष · शरले = बाणले · छेड्छन् = छेड्छन्, भेद्छन् · सब् थोक् = सबै कुरा

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा यी सात रूख साल (सालका रूख) हुन्; यहाँ ग्रन्थले ताल (तालवृक्ष) भन्छ।

‘हे नाथ, बाली यस्तो छ भनेर म अरू पनि बिन्ती गर्छु। यही टाउको मात्र फ्याँक्दैमा मेरो मनले विश्वास मानेन। बालीले यिनै तालवृक्षलाई बुटासरह ठानेर हल्लाउँछ, र जति छन्, सबै पात झारिदिन्छ।’

शब्दार्थ: गर्दछू = गर्छु · विश्वास् = विश्वास, भरोसा · बूटै = बुटो नै, सानो बोट · बराबर् = बराबर, सरह · हल्लायेर = हल्लाएर · पत्ता = पात

‘हजुरले अहिले यहीँ एउटै बाण चढाएर यी सबै तालवृक्षमा प्वाल पारिबक्सियोस्; तब मेरो मन राम्ररी बुझ्नेछ।’ सुग्रीवजीले त्यहाँ रामसँग यति बिन्ती गर्नेबित्तिकै रामजीले पनि ‘ल’ भनेर खुसी हुँदै हातमा धनुवाण लिए।

शब्दार्थ: ऐल्हे = अहिले · धरी = चढाएर, लिएर · छिद्र = प्वाल · गराइ बक्सनु हवस् = गराइबक्सियोस् · बुझ्न्या = बुझ्ने · धनूबाण् = धनुवाण

प्रभुले बाण छोडे; त्यो वेगसँग सात ताल भेदेर गयो, र पर्वत र भूमिसमेत चिरेर अगाडिको सबै सफा पार्दै पर पुग्यो। बाण फेरि फर्केर ठोक्रोमै (तुनीरमै) परेपछि सुग्रीवजी छक्क परे। ‘यिनी साक्षात् श्रीपति हुन्’ भनेर चिनेर उनले त्यहाँ रामको खुब स्तुति गरे।

शब्दार्थ: वेग् सित = वेगसँग · भेदन् = छेडाइ · विदारि = चिरेर · ठोक्रैमा = ठोक्रोमै, तुनीरमै · छक् पर्या = छक्क परे · श्रीपति = लक्ष्मीपति, विष्णु

‘हे नाथ, “अहो, हजुर सबैका आत्मा, जगन्नाथ हुनुहुन्छ” भनेर बल्ल चिनेँ। (मेरो मन) मायाबाट अलग भयो; अब मायामा मन लाग्दैन। छोरा, स्त्री र धनले अब म के गरूँ? यी सबै टाढा होऊन्। मेरा दसै इन्द्रिय हजुरकै सेवा-टहलमा रहून्।’

शब्दार्थ: चिह्न्याँ = चिनेँ · फरक् = अलग · दार = स्त्री, पत्नी · दुर् = टाढा · इन्द्रियै = इन्द्रियहरू (ज्ञान र कर्मका दस) · टहल्मा = टहलमा, सेवामा

सुग्रीवले यसरी स्तुति गरेपछि प्रभुजीले त्यो सुनेर ‘आजै यो ज्ञान म दिऊँ त?’ भनी मनमनै विचार गरे। अनि मायाले मोहमा पारेर रघुनाथ जसै मुस्काउँदै बोले, तसै उनका वचन सुनेर सुग्रीव मोहित भए, र त्यो ज्ञान बिर्से।

शब्दार्थ: यै पाठ्ले = यसरी · स्तुति = स्तुति, प्रशंसा · द्यूँ = दिऊँ · मोह = भ्रम, मोह · हाँस्या = हाँसे, मुस्काए · बिर्स्या = बिर्से

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउमा यो संस्करण ‘म द्यूँ’ (म दिऊँ) पढ्छ; यसलाई ‘आजै दिऊँ त?’ भन्ने प्रश्नका रूपमा राखिएको छ। १९७६ को संस्करणमा ‘न’ छ र त्यसको हिन्दी अनुवादले ‘आज यो ज्ञान नदिनु नै ठीक’ भनेको छ; अर्को एउटा छापिएको संस्करणमा पनि ‘न’ देखिन्छ। सुग्रीवको वैराग्य र रामले मायाले उनलाई मोहित पारेको यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणको हो; वाल्मीकि रामायणमा यस्तो प्रसङ्ग पाइँदैन।

‘हे मित्र सुग्रीव, दुनियाँले मलाई भन्लान्: “मितेरी गाँसेर उनले सुग्रीवलाई के चिज दिएर, उनको कुन आपत्ति हरेर गए?” लोकको यो निन्दा म अब मेटाउँछु। बाली अहिले जहाँ छ, त्यहाँ गएर तिमी हाँक देऊ; त्यो बालीलाई म यहीँ मार्छु।’

शब्दार्थ: दुनियाँ = संसार, मानिसहरू · भन्नन् = भन्लान् · आपत्ति = दुःख, सङ्कट · अपवाद् = निन्दा, लाञ्छना · मेट्छु = मेटाउँछु · हाँक = हाँक, चुनौती