दुई द्वन्द्व र माला
रामले पहिलो द्वन्द्वमा बाण किन रोके?कथा · ८ श्लोक · ३ मिनेटकथा
रामको आज्ञा पाएर सुग्रीव खुसी हुँदै किष्किन्धानजिकको वनमा गए र बालीलाई हाँक दिए; बाली तुरुन्तै निस्के। दुवै भाइ लडे, र रामले बाण हान्लान् भन्ने आशामा सुग्रीव केही बेर टिके। तर दुवैको अनुहार ठ्याक्कै उस्तै देखेर रामले बाण थामे, र सुग्रीव काम्दै, रगत छाद्दै भागेर रामकहाँ आइपुगे। ‘मार्नु नै छ भने हजुर आफैँ मार्नुहोस्; मितलाई शत्रुबाट मराउनु उचित हो र?’ उनले भने। रामका आँखा रसाए; उनले सुग्रीवलाई अँगालो हालेर भने, ‘मित मर्लान् भन्ने डरले मात्र बाली बाँचे।’ रामको आज्ञाले लक्ष्मणले सुग्रीवलाई फूलको माला लगाइदिए। सुग्रीवले फेरि हाँक दिए; भगुवा फेरि फर्केको देखेर बाली छक्क परे, अनि रिसाए।
किष्किन्धा नजिकको वनरामसुग्रीवबालीलक्ष्मणगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
पहिलो द्वन्द्वदुवै भाइको उस्तै अनुहार देखेर राम बाण रोक्छन्, र सुग्रीव फर्किन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ४.३१
ऐल्हे राज्य गराउँछू भनि तहाँ राम्को हुकुम् भो जसै।।
सुग्रिव् खूसि भयेर बालि कन खुप् हाँक्या वचन्ले तसै।।
किष्किन्धापुरिका नजीक वनमा आयेर हाँक् खुप् गरी।।
सुग्रिव् ता जब ता चल्या बुझि खबर् बाली छुट्या घरी।।
‘अहिल्यै (तिम्रो) राज्य गराउँछु’ भनेर त्यहाँ रामको आज्ञा हुनेबित्तिकै सुग्रीव खुसी भए, र वचनले बालीलाई खुब हाँक दिए। किष्किन्धापुरीनजिकको वनमा आएर उनले ठूलो हाँक दिए। सुग्रीव जब अघि बढे, खबर पाएर बाली पनि त्यही घडी निस्किए।
शब्दार्थ: ऐल्हे = अहिले · हाँक्या = हाँक दिए · वचन्ले = वचनले, बोलीले · किष्किन्धापुरिका = किष्किन्धा सहरका · छुट्या = निस्किए, फुत्किए · घरी = घडी, बेला
- श्लोक ४.३२
बाली सुग्रीवको लडाञि पनि भो सुग्रीव एक् क्षण् लड्या।।
सक्थ्या सुग्रिवले कहाँ सहजमा बाली विरैले धर्या।।
बाण् छाडी कन बालिलाइ अब ता मार्नन् प्रभूले भनी।।
एक् क्षण् ता यहि आसले टिकि गया घुस्सा दिंदामा पनी।।
बाली र सुग्रीवको लडाइँ भयो; सुग्रीव केही बेर लडे। सुग्रीवले कहाँ सक्थे र! वीर बालीले उनलाई सजिलै समाते। ‘अब प्रभुले बाण छोडेर बालीलाई मार्लान्’ भन्ने यही आशाले, (बालीले) मुक्का हानिरहँदा पनि सुग्रीव केही बेर टिके।
शब्दार्थ: क्षण् = क्षण, छिनभर · सक्थ्या = सक्थे · धर्या = समाते · छाडी कन = छोडेर · मार्नन् = मार्लान् · घुस्सा = मुक्का
- श्लोक ४.३३
बाली सुग्रिवको दुरुस्त अनुहार् एक् देखि राम्ले जसै।।
बाण् थाम्या टिकि सक्नु मुस्किल भई सुग्रीव भाग्या तसै।।
पौंच्या श्रीरघुनाथका हजुरमा काम्दै र छाद्दै रगत्।।
बल् तोडी कन बालिले हरि लिया एक् देह पौंच्या फगत्।।
बाली र सुग्रीवको अनुहार ठ्याक्कै एउटै देखेर रामले बाण थामे; टिक्न गाह्रो भएपछि सुग्रीव भागे। उनी काम्दै र रगत छाद्दै श्रीरघुनाथको हजुरमा पुगे। बालीले उनको बल तोडेर हरिसकेका थिए; खाली शरीर मात्र आइपुग्यो।
शब्दार्थ: दुरुस्त = ठ्याक्कै, हुबहु · थाम्या = थामे, रोके · मुस्किल = गाह्रो · छाद्दै = छाद्दै, वान्ता गर्दै · हरि लिया = हरिलिए, खोसे · फगत् = मात्र
- श्लोक ४.३४
सुग्रीव्ले तहिं बिन्ति खुप् सित गर्या हे नाथ् मलाई यहाँ।।
मार्नैको यदि मन् छ पो पनि भन्या जोर् चल्छ मेरो कहाँ।।
आफैंले यहिं मारि बक्सनु हवस् ख्वामित् हजूर्ले पनी।।
शत्रूलाइ लगाइ मार्न त उचित् हो क्या सखा हो भनी।।
सुग्रीवले त्यहाँ खुब बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, हजुरको मन मलाई यहाँ मार्ने नै छ भने मेरो जोर कहाँ चल्छ र? स्वामी, हजुर आफैँले मलाई यहीँ मारिबक्सियोस्। “यो मित हो” भनेर पनि शत्रुलाई लगाएर मराउनु उचित हो र?’
शब्दार्थ: खुप् सित = खुब, धेरै · मार्नैको = मार्ने नै · जोर् = जोर, बल · ख्वामित् = स्वामी · लगाइ = लगाएर, खटाएर · उचित् = ठीक
- श्लोक ४.३५
सुग्रीव्का इ वचन् सुनी गह भरी आँसू प्रभूले धर्या।।
सुग्रीवजी कन अङ्कमाल गरि खुप् खातिर् प्रभूले गर्या।।
हे सुग्रीव सखे दुरुस्त अनुहार् एक् देखि शङ्का भयो।।
मर्नन् मित्र भनेर पो डर हुँदा बाँचेर बाली गयो।।
सुग्रीवका यी वचन सुनेर प्रभुको गह आँसुले भरियो। प्रभुले सुग्रीवजीलाई अँगालो हालेर खुब माया र ढाडस दिए: ‘हे मित्र सुग्रीव, (तिमी दुईको) अनुहार ठ्याक्कै एउटै देखेर मलाई शङ्का भयो। मित मर्लान् कि भन्ने डर भएकाले मात्र बाली बाँचेर गयो।’
शब्दार्थ: गह = आँखाको डिल, आँखा · अङ्कमाल = अँगालो · खातिर् = माया, ढाडस · एक् = एउटै · मर्नन् = मर्लान् · डर = डर, भय
सुग्रीवको मालाफेरि हुने द्वन्द्वमा चिन्न सजिलो होस् भनेर लक्ष्मणले सुग्रीवलाई माला लगाइदिन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ४.३६
चिह्नू देह विषे धरेर अहिले जाऊ र हाँक् देउ फेर्।।
बालीलाइ म मारि दिन्छु सहजै लाग्वैन ऐल्हे त बेर्।।
यस्ता बात् गरि खुप् शपथ् पनि गरी सुग्रीवको मन् भरी।।
आज्ञा लक्ष्मणलाइ बक्सनु भयो फुल् ल्याउ माला धरी।।
‘शरीरमा एउटा चिनो लगाएर अहिले जाऊ, र फेरि हाँक देऊ। म बालीलाई सजिलै मारिदिन्छु; अब ढिलो लाग्दैन।’ यस्ता कुरा गरेर, कसम पनि खाएर, सुग्रीवको मन भरिदिएपछि (प्रभुले) लक्ष्मणलाई आज्ञा गरिबक्सियो: ‘फूल ल्याएर माला बनाऊ।’
शब्दार्थ: चिह्नू = चिनो · देह विषे = शरीरमा · लाग्वैन = लाग्दैन · बेर् = ढिलो, बेर · शपथ् = कसम · माला धरी = माला बनाएर
- श्लोक ४.३७
सो माला पहिराइ भाइ तिमिले जल्दी पठाऊ तहाँ।।
हाँक् दीउन् अब बालिलाइ अहिले मार्छू म छोड्छू कहाँ।।
लक्ष्मण्ले पनि यो हुकुम् सुनि तहाँ माला लगाई दिया।।
त्यो माला पहिरेर सुग्रिव गया बाली जहाँ विर् थिया।।
‘भाइ, तिमीले त्यो माला लगाइदिएर (सुग्रीवलाई) छिट्टै त्यहाँ पठाऊ। अब उनले बालीलाई हाँक दिऊन्; म अहिल्यै मार्छु, कहाँ छोड्छु र!’ लक्ष्मणले पनि त्यहाँ यो हुकुम सुनेर माला लगाइदिए। त्यो माला लगाएर सुग्रीव वीर बाली जहाँ थिए, त्यहाँ गए।
शब्दार्थ: पहिराइ = लगाइदिएर · जल्दी = छिट्टै · दीउन् = दिऊन् · छोड्छू कहाँ = कहाँ छोड्छु र · पहिरेर = लगाएर · विर् = वीर
- श्लोक ४.३८
बालीलाइ सुनाइ हाँक् बहुत दी सुग्रिव् बस्याथ्या जसै।।
बालीले पनि शब्द सुग्रिवजिको सून्या र ऊठ्या तसै।।
आश्चर्यै मनमा भयो अघि भन्या ऊठ्यो पछी रिस् पनी।।
मुक्का ख्वाइ लघारियो त पनि फेर् फर्क्यो भगूवा बनी।।
बालीले सुन्ने गरी धेरै हाँक दिएर सुग्रीव पर्खेर बसेका थिए; बालीले पनि सुग्रीवजीको आवाज सुने र तुरुन्तै उठे। पहिले त उनको मनमा आश्चर्य नै भयो, पछि रिस पनि उठ्यो: मुक्का खुवाएर लखेटिएको, भगुवा बनेको ऊ फेरि फर्केर आयो!
शब्दार्थ: सुनाइ = सुनाएर, सुन्ने गरी · बस्याथ्या = बसेका थिए · सून्या = सुने · आश्चर्यै = आश्चर्य नै · लघारियो = लखेटियो · भगूवा = भगुवा, भागेको
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी