बाली र राम

‘त्यसैले तिमी शोक नगरी बसिरहू; म त्यहाँ जान्छु’ भनेर बाली पनि लड्नकै लागि कछाड कसेर तयार भई दौडिए। बाली र सुग्रीव दुई भाइ रिसले फेरि लड्न थाल्नेबित्तिकै प्रभुले त्यहाँ रुखको आड लिएर एउटा बाण छोडे।

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · लड्नैलाइ = लड्नकै लागि · दौड्या = दौडिए · रुख्को = रुखको · आड = आड, ओट · छोड्या = छोडे, हाने

बाण बालीको छातीमा बज्रिँदा उनको सारा अङ्गमा पीडा भयो। पृथ्वी नै कम्पाउँदै बाली झट्टै त्यहीँ ढले र मूर्च्छित भए। दुई घडी मूर्च्छित भएपछि अलिकति होस आउनेबित्तिकै उनले प्रसन्न भएर अगाडि बसेका श्री रघुनाथलाई देखे।

शब्दार्थ: बर्ज्यो = बज्र्यो, लाग्यो · सर्वाङ्ग = सारा अङ्ग · गिर्या = ढले · मूर्छा = मूर्च्छा, बेहोसी · चैतन्य = होस · साम्ने = सामुन्ने, अगाडि

बाली श्री रघुनाथलाई भन्छन्: ‘रघुनाथ, मैले तिम्रो के बिगार गरेको थिएँ? आज तिमीले धर्म नै छोडेर लुकेर मलाई मार्‍यौ; म अहिले मरेँ। यो कस्तो क्षत्रियधर्म हो? के वीरहरू कहीँ लुकीलुकी बाण छोड्छन्? क्षत्रिय भएर धर्म छोडी लड्ने एक जना आज यहीँ देखेँ।’

शब्दार्थ: बिराम् = बिगार, अपराध · धर्मै = धर्म नै · ऐल्हे = अहिले · मर्याँ = मरेँ · लुकि लुकी = लुकीलुकी · लडन्या = लड्ने

‘सामुन्ने आएर बाण छोडी मारेको भए तिम्रो ठूलो यश हुन्थ्यो। सुग्रीवचाहिँ कति असल, म कति खराब? हा दैव, कस्तो मन दियो! रावणले सीता हर्‍यो भनेर मनमा धेरै सन्ताप गर्दै तिमीले सुग्रीवलाई सहायक लियौ, र मलाई चाहिँ लुकेर, चोरले झैँ गरी…’

शब्दार्थ: साम्ने = सामुन्ने · यश् = कीर्ति · कुसाख् = बदनाम, खराब · दैव = भाग्य, विधि · सन्ताप = पीर, दुःख · चोर् = चोर

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘साख्’ र ‘कुसाख्’ आजको बोलीमा यस अर्थमा चल्दैनन्। साख भनेको इज्जत वा भरोसा बुझेर यसलाई ‘सुग्रीव कति असल, म कति खराब?’ भनी पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यस्तै बुझेको छ। साखलाई नजिकको नाता बुझी ‘सुग्रीव कति आफ्ना, म कति पराइ?’ भनेर पनि पढ्न सकिन्छ।

‘…मार्‍यौ। यो अति ठूलो चुक भयो; अब के गरूँ? म बाँचेको भए यहीँ बसीबसी रावणलाई उसको कुलसमेत सजिलै पाता कसेर झिकाइदिन्थेँ। आफ्नो बलले लङ्कापुरीसमेत सजिलै यहीँ झिकाइदिन्थेँ। त्यो पाजी रावणलाई मार्न तिमी उतै जानु पर्थ्यो र?’

शब्दार्थ: चुक् = गल्ती · बाँच्थ्याँ = बाँचेको भए · कुलै = कुल नै, सारा वंश · झिक्थ्याँ = झिकाइदिन्थेँ, तानेर ल्याउँथेँ · पाता कसी = पाता कसेर (हात पछाडि बाँधेर) · उहीं = उतै, त्यहीँ

‘चोरीले मारिदिँदा न तिम्रो यश भयो, न मेरो मासु नै खान मिल्ने भयो। धर्मात्मा तिमी पापीजस्ता भयौ, र मेरो ज्यान व्यर्थै गयो।’ बालीका यी वचन सुनेर रघुनाथ भन्छन्: ‘तँ कति बोल्छस्! “म बाली हुँ” भनेर घमण्ड गर्, तैपनि हेर्, तँ साँच्चै दुर्बुद्धि होस्।’

शब्दार्थ: चोरी = चोरीले, लुकेर · मासू = मासु · धर्मात्मा = धर्मी · ज्यान् = प्राण, ज्यान · गर्व = घमण्ड · दुर्मति = दुर्बुद्धि

टिप्पणी: ‘मासू न खानू भयो’: बाँदरको मासु खाइँदैन, त्यसैले मारेर सिकारको काम पनि भएन भन्ने बालीको भनाइ हो। वाल्मीकि रामायणमा पनि बालीले यस्तै गुनासो गर्छन्।

‘पापको रत्तीभर डर नराखी तैँले खुसी हुँदै बुहारी हरिस्। त्यही पाप अहिले प्रकट भयो; त्यही पापले पो तँ मरिस्। धर्मको स्थापना गर्नकै लागि मैले यहाँ अवतार लिएँ। धर्मलाई धर्म जानेर र अधर्मलाई अधर्म ठानेर मैले अहिले तँलाई मारिदिएँ।’

शब्दार्थ: रति भर् = रत्तीभर · बुहारी = भाइबुहारी, भाइकी पत्नी · हरिस् = हरिस्, खोसिस् · प्रकट् = देखा परेको · धर्मस्थापन = धर्मको स्थापना · औतार = अवतार

श्री रामका यी वचन सुनेर, उनी प्रभु हुन् भनी जानेर बाली उनको चरणमा परे। ‘रघुनाथ, म बाँदर हुँ, क्षमा गर्नुहोस्’ भन्दै हात जोडेर उनले बिन्ती गरे: ‘फगत नाम उच्चारण गरेर पनि सजिलै संसारसागर तरिन्छ; मैले त हजुरको दर्शन नै गरेँ। स्वामी, अब म हजुरमै जान्छु।’

शब्दार्थ: चरण्मा = चरणमा, पाउमा · वानर् = बाँदर · जोरि = जोडेर · नामोच्चारणले = नाम उच्चारण गरेर · संसारसागर् = संसाररूपी समुद्र · ख्वामित् = स्वामी

‘मैले यसरी मर्न पाएँ; आफ्नो भाग्यको म अहिले कति बखान गरूँ! भगवान्, मर्ने बेलामा हजुरलाई अरू को पाउँछ र? मेरो गति यही रहेछ, त्यो मिल्यो; अब म त परमधाम जान्छु। अङ्गदमाथि हजुरको दया रहोस्; ऊ त हजुरको हाजिर सेवक हो।’

शब्दार्थ: पायाँ = पाएँ · बखान् = बखान, प्रशंसा · पाऊँछ = पाउँछ · गति = अन्तिम गति · परम्धाम् = परमधाम · हाजिर् = हाजिर, तयार

‘मेरो छातीमा हजुरको बाण छ; यसलाई तानेर (मलाई) छोइदिनुभए शरीर सजिलै शीतल हुने थियो, र आज प्राण जाने थियो।’ बालीका यी वचन सुनेर प्रभुले बाण झिकेर उनलाई छोइदिए। ठाकुरका अगाडि खुसी हुँदै देह छोडेर बाली परमधाम गए।

शब्दार्थ: छाति = छाती · खैंचि = तानेर · छोई = छोएर · शीतल् = शीतल, चिसो · झीकि = झिकेर · ठाकुर्का = ठाकुरका, प्रभुका

पाठ पक्का छैन: बाली रामलाई प्रभु चिनेर उनकै स्पर्शमा देह छोडी परमधाम जाने यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणको भक्तिदृष्टिअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा बालीले रामको उत्तर स्वीकारेर क्षमा माग्छन् र अङ्गदको जिम्मा लगाउँछन्, तर बाण झिकेर छुने र परमधाम जाने कुरा त्यहाँ यसरी छैन। पद्यको कुरा जस्ताको तस्तै अनुवाद गरिएको छ।