ताराको विलाप

बालीसँग त्यहाँ जति बाँदर थिए, ती भागेर गए, र ताराजीकहाँ पुगेर उनीहरूले सबै हाल विस्तारसँग सुनाए: ‘रामजीले लुकेर बाण छोडी सजिलै बालीलाई मारिदिए। सुग्रीव मन्त्रीसमेत अत्यन्त खुसी भएर रामकै सामु थिए।’

शब्दार्थ: भागी = भागेर · हवाल् = हाल, खबर · विस्तार = विस्तारसँग · लुकि = लुकेर · मन्त्रि = मन्त्री · हजुर्मा = सामु, छेउमा

‘यो राज्य अङ्गदलाई दिनुहोस्; हामी सहरको ढोका थुनेर बस्छौँ। हजुरको आज्ञा छिटो होस्; धेरै सोचेर के हुन्छ?’ यति बिन्ती गरेर बाँदरहरू चाँडै तयार भए; आज्ञाअनुसार काम गर्न भनेर सबै बाँदर उभिइरहे।

शब्दार्थ: बक्सनु हवस् = दिनुहोस् · थुनी = थुनेर, बन्द गरेर · जल्दि = चाँडो · गुनी = सोचेर, विचार गरेर · माफिक = अनुसार · खडा = उभिएका

बालीको परलोक भयो भन्ने खबर सुनेर तारा रुँदै, ‘हा नाथ, आज कता गयौ?’ भन्दै निरन्तर अत्यन्त व्याकुल हुँदै, ‘अब छोरा, राज्य र धनले म के गरूँ?’ भन्दै, बालीको परलोक भएको त्यही ठाउँ सोधेर त्यहाँ पुगिन्।

शब्दार्थ: परलोक् = परलोकवास, मृत्यु · विह्वल् = व्याकुल · निरन्तर = लगातार · पुत्र = छोरा · जगा = ठाउँ · पौंचिन् = पुगिन्

बालीका दुवै पाउ समातेर, धेरै रुँदै खुब विलाप गर्दै ताराले श्री रघुनाथलाई भनिन्: ‘रघुनाथ, अहिले फेरि बाण चढाएर मलाई मारिदिनुहोस्; म पनि आफ्ना पतिसँगै जान्छु। स्वर्गमा पतिले मलाई खोज्छन्; म नगई कहाँ बसूँ?’

शब्दार्थ: पक्रि = समातेर · विलाप् = रोदन · धरी = चढाएर, लिएर · पतीका = पतिका · विषे = मा · न गै = नगई

‘पत्नीसँग बिछोड हुँदा यति विलाप हुँदोरहेछ भन्ने सबै कुरा हजुरलाई त्यहीँ थाहा छ; फेरि म के भनूँ, भन्नु पनि पर्दैन। पत्नीदान गर्दा जति पुण्य हुन्छ, त्यो पुण्य पनि (हजुरलाई) मिल्नेछ। त्यसैले “पतिकहाँ जाओस्” भनेर आज मलाई अवश्य बाणले हान्नुहोस्।’

शब्दार्थ: वियोग् = बिछोड · मालुम् = थाहा · पत्नीदान् = पत्नीको दान · पुण्यै = पुण्य नै · शरले = बाणले · थ्यैं = कहाँ, छेउ

टिप्पणी: ‘पत्नीदान’: ताराको तर्क यो हो कि मलाई मारेर पतिकहाँ पुर्‍याइदिँदा रामलाई पत्नी दान गरेको पुण्य मिल्छ।

रामसँग पहिले यति कुरा गरेर उनले फेरि सुग्रीवलाई पनि भनिन्: ‘लौ, मितले दिएको हो भनेर आज खुसीसाथ राज्य गर।’ ताराका यी वचन सुनेर प्रभुको मनमा धेरै दया आयो; ताराको मन बुझाउन उनले त्यहाँ एउटा तत्त्व बताए।

शब्दार्थ: अगि = अघि, पहिले · लौ = ल · मित्ले = मितले, मित्रले · दियाको = दिएको · दया = करुणा · तत्त्व = सारभूत ज्ञान