ब्रह्मपाश

अत्यन्त प्यारो कान्छो छोरो मरेको, र फौजसमेत नाश गरेको खबर भन्न कोही आयो। तब अत्यन्त सन्तप्त भएर रावण रिसाउँदै भन्छ: ‘अब म आफैँ गएर त्यसलाई मार्छु।’

शब्दार्थ: पियारो = प्यारो · पुत्र = छोरो · कहन = भन्न · ताप् = सन्ताप, पीडा · रिसाई = रिसाएर · तेसलाई = त्यसलाई

‘कि त मार्छु, कि त बाँधेर यहाँ तेरो नजिक ल्याउँछु,’ रावणले इन्द्रजित्सँग यति भन्यो। इन्द्रजित्ले पनि हात जोडेर बिन्ती गर्छ: ‘म हुँदाहुँदै हजुर आफैँ त्यहाँ जानुपर्छ र? म गएर सजिलै उसलाई बाँधेर यहाँ ल्याउँछु।’

शब्दार्थ: की = कि त · बाँधि = बाँधेर · तेरा = तेरो · जोरीकन = जोडेर · छँदै = हुँदाहुँदै · सहजमा = सजिलै

यति बिन्ती गरेर ऊ केही फौज पनि साथमा लिई रथमा चढ्यो, र श्रीहनुमान भएतिर आएर सामुन्ने मुहुडा दिँदै गयो। श्रीहनुमानले पनि देखे, र सामुन्ने भएर खुब गर्जे; फलामको खम्बा लिएर उफ्रेर माथि आकाशको बीचमा पुगे।

शब्दार्थ: रथमहाँ = रथमा · क्यै = केही · भया तिर = भएतिर · मुहाडा = मुहुडा, अनुहार · गर्ज्या = गर्जे · कुदी कन = उफ्रेर

फलामको खम्बा उचालेर हनुमान गरुडझैँ बीच आकाशमा घुम्न थाल्नेबित्तिकै (इन्द्रजित्ले) पाँच बाण छोडेर लगायो, अनि आठ थपेर फेरि लगायो। ‘बाण लागे’ भनेर इन्द्रजित् खुसी भई त्यहाँ गर्जनेबित्तिकै हनुमानले घोडा, सारथि र रथ चूर्ण पारेर आकाशमा उफ्रे।

शब्दार्थ: उचालि = उचालेर · गरुड् = गरुड पक्षी · बाण् = बाण · थपी = थपेर · सुत् = सारथि · चूर्ण = चकनाचूर

फेरि अर्को रथमा चढेर ‘अब त म अहिल्यै बाँध्छु’ भन्दै उसले छिट्टै ब्रह्मपाश फ्याँक्यो, र हनुमानजीलाई बाँध्यो पनि। श्रीहनुमानलाई बाँधेर साथमा लिई ऊ फर्क्यो र दरबार गयो। बाँधिएका हनुमानलाई देखेर सिङ्गो सहर नै खुसी भयो।

शब्दार्थ: आर्का = अर्को · ब्रह्मपाश् = ब्रह्माको शक्तिको पाश · फ्याँक्यो = फ्याँक्यो · दर्बार् = दरबार · सहरै = सहर नै · खूसी = खुसी

जुन रामका चरणको स्मरण गरेर सबैले सजिलै अज्ञानको पाश नाश गरी वैकुण्ठै पुग्छन् भनिन्छ, त्यसो भए हनुमान त्यो ब्रह्मपाशमा परेर कहाँ बाँधिन्थे र? तैपनि उनी बन्धनमा परेझैँ भए। ‘रावणलाई भेटेरै जाऊँ’ भनेर हनुमान चुपचाप लागेर गए।

शब्दार्थ: चरणै = चरण नै · स्मरण् = सम्झना · अज्ञान = अज्ञान · पाश् = पासो, बन्धन · वैकुण्ठै = वैकुण्ठ नै (विष्णुको धाम) · चुप्चाप = चुपचाप

इन्द्रजित् त्यहाँ हनुमानजीलाई बाँधेर ‘घर जाऊँ’ भन्दै फर्कंदा, बाटोमा आएर सहरवासीहरूले पनि मुठी उठाएर हान्दै रिस फेरे। ‘भुसुनाहरू रिस फेर्दै छन्’ भनेर हनुमान चुपचाप लागेर गए।

शब्दार्थ: फर्केथ्यो = फर्केको थियो · रस्ता = बाटो · फेर्या = फेरे, पोखे · पुरवासिले = सहरवासीले · मुठी = मुक्का · भुसुना = भुसुना

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘पर्केथ्यो’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘फर्केथ्यो’ राखिएको छ।

पहिले त ब्रह्मपाशमा परेर एकछिन बाँधिनुपर्ने काम थियो; ब्रह्माको वचन साँचो पारेपछि पाशले छाडिदियो। बन्धनबाट त फुस्केका थिए, तैपनि (रावणलाई) भेट्ने मनसुबा लिएका हनुमान खुसी हुँदै जहाँ रावण थियो, त्यहाँ पुगे; अरूले भने उनी करले आएका ठाने।

शब्दार्थ: क्षण भर् = एकछिन · वाक्य = वचन · छाडि दीयो = छाडिदियो · खुस्क्या = फुस्के · मन्सुब् = मनसुबा · कर् = कर, बाध्यता

टिप्पणी: ‘ब्रह्माको वाक्य’ कुन हो, श्लोकले खुलाएको छैन। परम्परागत कथामा ब्रह्माको वरका कारण उनको अस्त्रले हनुमानलाई क्षणभर मात्र बाँध्छ भनिन्छ।