अशोकवनमा हलचल

यति विचार गरेर ती महावीर बगैँचा उजाड्ने मनसुबा गर्दै खुसी हुँदै छिट्टै फेरि फर्केर आए। सबै वन उखेल्दै उनले सबै पहरेदार मारे; माता बस्ने एउटा सिसौको रुख मात्र बाँकी राखे।

शब्दार्थ: गमि = विचार गरेर · फेंक्न = उजाड्न · मनसुब् = मनसुबा · चौकि = चौकी, पहरेदार · फगत = मात्र · सिसौ = सिसौको रुख (शिंशपा)

जब वन नाश भयो, राक्षसीहरू छिट्टै आए, र सीताको नजिक पुगेर सीताजीलाई सोधे: ‘भन न सीताजी, त्यो वीर को हो, किन आयो? अत्यन्त राम्रो बगैँचा मासेर उसले मैदान बनायो।’

शब्दार्थ: विनास्या = नासियो, नष्ट भयो · राक्षसी = राक्षसीहरू · क्व = को · क्यान = किन · मासि = मासेर · मैदान् = खाली चौर

यति सुनेर त्यहाँ सीता भन्छिन्: ‘म के जानूँ? म त विपत्तिमा परिरहेकी छु; मैले कसरी अनुमान गरूँ? को हो, किन आयो, अत्यन्त राम्रो बगैँचा किन मैदान बनायो, सबै कुरा तिमीहरू नै बुझ न।’

शब्दार्थ: जानू = जानूँ · विपत = विपत्ति · रह्याकी = रहेकी · चानुमानू = अनुमान गरूँ (अनिश्चित) · बुझ = बुझ

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘चानुमानू’ सबै छापामा यस्तै छ, तर यसको रूप स्पष्ट छैन; यहाँ ‘(म कसरी) अनुमान गरूँ’ भनी पढिएको छ।

‘यो सबै छल हो; राक्षसै माया गर्छ।’ सीताले यति भनेपछि सबै राक्षसी डराए। उनीहरू भन्नका लागि सबै रावणकहाँ गए, र पुगेर वन कसरी नष्ट भयो भन्ने कुरा भन्न थाले।

शब्दार्थ: छल = छल, धोका · माया = माया, जादु · डराया = डराए · हजुर्मा = कहाँ, दरबारमा · कहन = भन्न · बिसुर्मा = बिग्रेर, नष्ट भएर (अनिश्चित)

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘बिसुर्मा’ (१९६७ मा पनि ‘बिसुरमा’) को अर्थ स्पष्ट छैन; प्रसङ्गअनुसार ‘(वन) बिग्रेर, नष्ट भएर’ भनी पढिएको छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘वनमा एउटा वीर सूरमा आयो’ भनेर बुझेको छ।

‘हे महाराज, अहिले यहाँ एउटा अत्यन्त बलियो बाँदर आयो। सीताजीसँग केही कुराकानी गरेर ऊ बगैँचामा उफ्रियो। ती सबै रुख सजिलै उखेलेर उसले सफा मैदान बनाइदियो। पहरा चूर्ण पारेर, हवेली पनि सबै नासेर ऊ बसिरहेको छ।’

शब्दार्थ: ऐल्हे = अहिले · अधीक = अत्यन्त · बात्चित = कुराकानी · उखेलि कन = उखेलेर · चौकी = पहरा, चौकी · हवेलि = हवेली, महल

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘चौकी पूर्ण गरी’ थियो; १९५४ र १९७६ का छापा अनुसार ‘चौकी चूर्ण गरी’ (पहरा चकनाचूर पारेर) राखिएको छ (१९६७ मा ‘चोक चूर्ण गरी’)।

‘हामी त बिन्ती गर्न भनेर आयौँ।’ उनीहरूले यो बिन्ती गर्नेबित्तिकै रावणले सुन्यो, र छिट्टै उठेर समात्न भनी सेना पठायो। आज्ञा पाएर ‘समातेर ल्याऔँ’ भन्दै एक लाख सेना गयो। एक लाख सेनालाई देखेर हनुमान पनि अत्यन्त गर्जे।

शब्दार्थ: लस्कर् = सेना, फौज · पक्रन = समात्न · पायर = पाएर · लाख = लाख (सय हजार) · गर्ज्या = गर्जे

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा यहाँ असी हजार किङ्कर पठाइन्छन्; यहाँ एक लाख सेना भनिएको छ।

त्यो आवाज सुन्नेबित्तिकै सेना मोहित भयो र हतियार पनि छोड्यो। ‘यी त भुसुना हुन्’ भनेर हनुमानले एकैछिनमा सबैलाई मारे। फलामको खम्बा उठाएर उनले सबै सफा पारे। यो समाचार पुग्नेबित्तिकै रावणले खुब रिसाएर फेरि अर्को ठूलो सेना पठायो।

शब्दार्थ: शब्दै = आवाज नै · मोह = मोहित, होस हराएको · हतीयार् = हतियार · भुसूना = भुसुना · लोहस्तम्भ = फलामको खम्बा · सम्चार् = समाचार

आज्ञाले पाँच सेनापति गए; सेना ठूलै थियो, तैपनि उस्तै भुसुना गनेर उनले त्यो सेना पनि त्यहाँ सफा पारिदिए। फेरि आज्ञाले मन्त्रीका सात छोरा खुब भारी फौज लिएर गए; फलामको खम्बा उठाएर, सबैलाई ठक्कर दिँदै उनले फेरि सफा पारे।

शब्दार्थ: पति = सेनापति, नायक · गनी = गनेर · उस्तै = त्यस्तै · मन्त्रीसुत = मन्त्रीका छोरा · भारि = भारी, ठूलो · ठक्कर् = ठक्कर, प्रहार

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा मन्त्रीका सात छोरा पहिले र पाँच सेनापति पछि आउँछन्; यहाँ क्रम उल्टो छ।

मन्त्रीका सात छोरालाई सेनासहित मारिसक्नेबित्तिकै रावणको कान्छो छोरो अक्षयकुमार लड्न आयो। भारी फौज लिएर ऊ पुतलीझैँ आइपर्नेबित्तिकै हनुमानले आकाशमा उफ्रेर उसको टाउकोमा फलामको डन्डाले हाने; ऊ सजिलै मारियो।

शब्दार्थ: सक्याथ्या = सकेका थिए · रावणपुत्र = रावणको छोरो · फौज = सेना · पुतलि = पुतली (पतङ्ग) · लोहदण्ड = फलामको डन्डा · ठोक्या = हाने

पहिले अक्षकुमारलाई मारेर उनले अरू सबै सेना पनि नाश गरे। आउँदा-आउँदै बत्तीमा पुतलीझैँ हुँदै त्यहाँ अनेक वीर मरे। सबै राक्षसलाई मारिसकेपछि ‘अब फेरि कुन वीर आउँछ?’ भन्दै हनुमान फलामको खम्बा लिएर त्यहाँ उभिइरहे।

शब्दार्थ: पैल्हे = पहिले · अक्षकुमार = अक्षयकुमार · बत्तिका = बत्तीका · अनेक् = धेरै · लिई = लिएर · खडा = उभिएका