रावणलाई उपदेश

वीर रावण पनि मन्त्रीहरूलाई साथमा लिएर भरिभराउ सभामा बसेको थियो। इन्द्रजित् त्यहाँ पुग्यो र हनुमानजीलाई उसलाई सुम्पिदियो। हात जोडेर उसले बिन्ती गर्‍यो: ‘यो वानर ज्यादै हरिफ (चतुर) छ; आज यसले सेना पनि धेरै नाश गरेछ। म आफैँ गएर यो हत्यारालाई ल्याएँ।’

शब्दार्थ: विर् = वीर · मन्त्रिवर्ग = मन्त्रीहरू · भारी = ठूलो, भरिभराउ · सुम्पी = सुम्पेर · हरिप् = हरिफ, चतुर · खुनी = हत्यारा

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘हरिप्’ सबै छापामा यस्तै छ। यसलाई ‘हरिफ’ (चतुर, बदमास) भनी पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘बड़ा ही नटखट’ भनेको छ।

‘अब जे गर्नुपर्छ, मन्त्रीहरूसँग सल्लाह र छलफल गरेर, मनमा राम्ररी विचार गरी आज यसको ठेगान लगाइदिनुहोस्।’ रावणले इन्द्रजित्को यति बिन्ती सुन्यो, र आँखा लगाएर हेर्‍यो। अनि उसले प्रहस्तलाई भन्न लाग्यो: ‘यो किन आएको रहेछ, ल सोध।’

शब्दार्थ: बात्चित् = बातचित, छलफल · ठिकान् = ठेगान, टुङ्गो · हवस् = होस् · नजर्ले = नजरले, आँखाले · आयेछ = आएछ, आएको रहेछ · लौ = ल

(रावणले भन्यो:) ‘के भनूँ, असलमध्ये पनि अति असल मेरो बगैँचा यसले नासिदियो। वीरहरूलाई पनि नाश गर्‍यो; मलाई त भुसुना गनेझैँ गर्‍यो।’ यो आज्ञा सुनेर त्यो प्रहस्त हनुमानजीको अगाडि गयो, र धेरै आश्वासन दिँदै सबै कुरा सोध्न लाग्यो।

शब्दार्थ: अस्सल्मा = असलमध्ये · बघैंचा = बगैँचा · नास्यो = नास्यो, उजाड्यो · मानू = मानौँ, जस्तो गरी · भुसूनू = भुसुना · आधार = आश्वासन, भरोसा

यसैबीच नडराई, रावणतिर सोझै आँखा लगाएर, श्री हनुमानले त्यहाँ भने: ‘तँ बुझिले, म कामले नै यहाँ आएँ। जसकी पत्नी तैँले हरिस्, ती जगन्नाथ रामको म दास हुँ। तेरो मति नष्ट भयो, त्यसैले म यो अर्ती दिन आएँ: यो मति नराख्।’

शब्दार्थ: नजर् = नजर, दृष्टि · बुझिले = बुझिले, बुझ् · भार्या = पत्नी · हरिस् = हरिस्, चोरिस् · जगतनाथ् = जगन्नाथ, संसारका स्वामी · अर्ति = अर्ती, उपदेश

टिप्पणी: तेस्रो पाउको अन्तिम ‘मती’ लाई चौथो पाउको ‘तेरो नष्ट भयो’ सँग जोडेर ‘तेरो मति नष्ट भयो’ भनी पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यही अर्थ लिएको छ।

‘लक्ष्मणसहित राम मतङ्ग पर्वतमा आइपुग्नेबित्तिकै सुग्रीवले खुसी भएर रामचन्द्रजीसँग मितेरी लगाए। रामले बालीलाई मारेर राज्य बक्सनुभयो, र सुग्रीव राजा भए। सीता खोज्ने आज्ञा भएपछि वीरहरू दसै दिशातिर गए।’

शब्दार्थ: विषे = मा · मित्यारि = मितेरी, मित्रता · थ्यैं = सँग · रजाइँ = राज्य, राजगद्दी · बक्सनु भयो = दिनुभयो · दस् = दस

टिप्पणी: हनुमान यहाँ भेटको ठाउँ ‘मतङ्ग पर्वत’ भन्छन्; किष्किन्धाकाण्डको सुरुमा (४.१) राम सुग्रीवलाई भेट्न ऋष्यमूक पर्वततिर गएका छन्। यहाँ यस श्लोकको पाठ नै राखिएको छ।

‘तीमध्ये एक वीर म नै हुँ; आज्ञा शिरमाथि लिएर म यहाँ आएँ। सीताजीलाई देख्न पाएँ। म रामको दूत हुँ; किन लुकूँ र? म वानर हुँ, र तेरो बगैँचा पनि उखेलेर सफा पारिदिएँ। जो अगाडि सरेर मलाई मार्न आए, तिनलाई पनि मारेँ।’

शब्दार्थ: सिर = शिर, टाउको · उपर् = माथि · दुत = दूत · छलिन्थ्याँ = छलिन्थेँ, लुक्थेँ · उखेलि = उखेलेर · उन्लाइ = उनीहरूलाई

‘यसैबीच यो इन्द्रजित् गएर मलाई बाँधेर ल्याई आज तँलाई सुम्पिदियो। म बन्धनमा परेँ भनी नठान्; म तँलाई प्रस्ट बताइदिन्छु: म खुला छु। म तँलाई अर्ती पनि दिन्छु, सुन्।’

शब्दार्थ: बिचमा = बीचमा · ल्याइ कन = ल्याएर · बन्धन् = बन्धन · ठान् = ठान्, सम्झ · जनाई = जनाएर, बताएर · खूला = खुला, फुक्का

‘आज तैँले संसारको सबै गति विचार गरेर यो राक्षसी मति नलिनू; म तेरो हितकै कुरा भन्छु। तँ त ब्राह्मण होस्, ऋषि पुलस्त्यजीको नाति। तँ कसरी राक्षस भइस्? यो कुरा राम्ररी बुझ्।’

शब्दार्थ: लोक्को = लोकको, संसारको · गती = गति, चाल · राक्षसी = राक्षसको जस्तो · हित = भलाइ · नाती = नाति · भाँती = राम्ररी, भलीभाँति

टिप्पणी: रावण विश्रवा मुनिका छोरा र पुलस्त्य ऋषिका नाति थिए; त्यसैले हनुमान उसलाई जन्मले ब्राह्मण भन्छन्।

‘आत्मा त आफ्नै स्वरूप मात्र हो; त्यसको झन् कुनै रूप कहाँ छ र? त्यसलाई यहाँ जात र वर्ण लिएर भन्न सकिन्छ र? “म त्यही आत्मरूप हुँ” भनेर सधैँ विचार गर्नू। आनन्दमा रहूँ भन्ने छ भने यही मति धारण गर्नू।’

शब्दार्थ: आत्मा = आत्मा, आफ्नो वास्तविक स्वरूप · स्वरूप = आफ्नो सार; रूप · जाती = जात · वर्ण = वर्ण (ब्राह्मण आदि) · नित्य = सधैँ · धर्नू = धारण गर्नू

पाठ पक्का छैन: पहिलो दुई पाउ छोटा र गूढ छन्: ‘स्वरूप’ पहिलो पटक ‘आफ्नै सार’ र दोस्रो पटक ‘रूप, आकार’ भनी पढिएको छ, र दोस्रो पाउलाई प्रश्न ठानिएको छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यी पाउलाई अर्कै ढङ्गले बुझेको छ।

‘यो संसारमा जति प्रपञ्च छ, सबैलाई सपनाजस्तै जान्। सुतुन्जेल सपना साँचो हुन्छ; उठेपछि त्यो साँचो लाग्दैन। त्यस्तै ज्ञान भयो भने मानिसले तीनै भुवनमा एउटै आत्मा मात्र देख्छ; अज्ञानरूपी निद्रामा पर्‍यो भने संसार अनेक देखिन्छ।’

शब्दार्थ: प्रपञ्च = संसारको फैलावट, माया · सूतुन्ज्याल् = सुतुन्जेल · त्रिभुवनै = तीनै भुवन · फगत् = मात्र · निदमा = निद्रामा · नाना = अनेक

‘“सत्य आत्मा म हुँ” भनेर बुझ्, र यो देहलाई पनि पृथ्वी, जल आदि मिलेर झुटै बनेको हो भनी झुटो जान्। “तर्छु” भन्ने कुरा मनमा लिइस् भने, तार्ने तिनै विष्णु हुन्। जो विष्णु हुन्, उनी नै राम हुन्; उनको शरण पर्। तर तँमा त झन् रिस उठ्छ।’

शब्दार्थ: देहलाई = शरीरलाई · झूटो = झुटो, मिथ्या · पृथिवी = पृथ्वी, माटो · तर्लास् = तर्लास्, पार होलास् · तार्न्या = तार्ने · झन् = झन्, अझ बढी

पाठ पक्का छैन: अन्तिम पाउको ‘रिस् उठ्छ तेरा त झन्’ लाई हनुमानले रावणको बढ्दो रिस देखेर भनेको ठानिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘मनमा उठ्ने रिस त्याग’ भन्ने अर्तीका रूपमा लिएको छ।

‘यस्तो मूर्खता छोड्; सीतालाई लिएर जा, र शरण पर्। शरण परे रघुनाथ खुसी हुनुहुन्छ; यो दुष्ट चाला नगर्। रामको भक्ति नगरे यो संसार त्यसै कसरी तरिएला? यही फजितीमा जन्मनुपर्ला र मर्नुपर्ला; यो ताप कुनै हालतमा छुट्दैन।’

शब्दार्थ: मूर्खपना = मूर्खता · लियर = लिएर · शरण्मा = शरणमा · चाला = चाल, व्यवहार · फजितिमा = फजितीमा, दुर्दशामा · छुट्तैन = छुट्दैन

‘यो जानेर रामको हजुरमा गई भक्ति गर्, शरण पर्। यस्तो जान्ने भएर आफ्नो आत्मालाई नरकमा नलैजा। हेर्, सीतारामसँग विरोध गरिस् भने तँ नरकमा खस्लास्। फेरि त्यहाँबाट उम्कन कठिन छ; बुझ्, मैले यो अर्ती पनि दिएँ।’

शब्दार्थ: हजुर्मा = सामुन्ने, दरबारमा · लइजा = लैजा · जान्न्या = जान्ने · विरोध् = विरोध · गिर्लास् = खस्लास् · उत्तीर्ण = पार, उम्कने