जल्दो पुच्छर

हनुमानका यस्ता कुरा सुनेपछि रावण त्यहाँ रिसायो। आँखा रातारात पारेर ऊ रिसले सभामा सुनाउँदै भन्छ: ‘मेरो अलिकति पनि डर नराखी तँ यहाँ के धेरै बोल्छस् रे? राम र लक्ष्मण दुवै भाइलाई म सजिलै मार्छु; म कहाँ छोड्छु र?’

शब्दार्थ: लाल् लाल् = रातारात · नेत्र = आँखा · साभा = सभा · रति भर् = अलिकति पनि · बोल्दछस् = बोल्छस् · सहजै = सजिलै

‘सुग्रीवलाई र तँलाई मार्छु, अनि पछि सीतालाई पनि मार्छु। राम र लक्ष्मणले मलाई मार्लान् कि भनेर म के डराउँछु र! तिनको वानरसेनाको पनि म विनाश गर्नेछु।’ रावणले यति भन्नेबित्तिकै यी कुरा सुनेर हनुमान त्यहाँ बोले।

शब्दार्थ: सुग्रिव्लाई = सुग्रीवलाई · मार्नन् = मार्लान् · सैन्यको = सेनाको · विनाश् = विनाश, सर्वनाश · गर्न्या = गर्ने · तसै = तत्कालै

‘यसरी किन धेरै सेखी गर्छस्? प्रभुलाई त पर राख्, तँ त मेरै जोडी होइनस्। म अगाडि सरूँ भने तँजस्ता करोडौँ रावणलाई मारूँ। मार्ने आज्ञा भएको छैन, त्यसैले आज के गरूँ?’

शब्दार्थ: सेखि = सेखी, घमण्ड · परै = पर नै · जोरि = जोडी, बराबर · कोटि = करोड · हुकुम = आज्ञा · क्यारूँ = के गरूँ

हनुमानका यस्ता कुरा सुनेर रावण त्यहाँ अति रिसायो। यी कुरा साँचा थिए; तर दुर्मतिले कहाँ मान्थ्यो र? ‘यो वानरलाई काटेर टुक्रा पार्’ भनी उसले यस्तो आज्ञा दियो। नजिकै भएको एउटा वीर हातमा राम्रो हतियार लिएर अगाडि सर्‍यो।

शब्दार्थ: अती = अति, ज्यादै · साँचा = साँचा, सत्य · दुर्मती = दुर्मति, खराब बुद्धि भएको · टुक् = टुक्रा · बेस् = राम्रो · हतियार् = हतियार

यसैबीच विभीषण अगाडि सरेर हात जोडी बिन्ती गरे: ‘महाराज, यो त दूत हो; यो मर्‍यो भने त्यहाँ कुरा कसले लैजान्छ? केही चिह्न लगाएर यसलाई छोडिदिनुहोस्; यो जाओस् र सबै विस्तार गरोस्। यही वानरका कुरा सुनेर तिनीहरू यहाँ आऊन्, र युद्ध होस्।’

शब्दार्थ: विभीषणै = विभीषण नै · महराज् = महाराज · मर्या = मर्‍यो भने · चिह्नू = चिह्न · विस्तार् = विस्तार, सबै कुरा · सङ्ग्राम = युद्ध

(विभीषणले) साँचो भने भनी बुझेर रावणले कपडा मगायो, र तेल-घिउमा मुछेर पुच्छरभरि बेर्न लगायो। उसले आज्ञा दियो: ‘अब आगो लगाएर, बाँधेर लैजाओ; सारा सहर घुमाएर छाडिदेओ।’

शब्दार्थ: मगायो = मगायो, झिकायो · घीउले = घिउले · मुछि = मुछेर · पुछर् = पुच्छर · बेर्न = बेर्न, लपेट्न · जलायर = जलाएर, आगो लगाएर

‘यो ठुटो पुच्छर लिएर उतै फर्की जाओस्। पुच्छर डढिनसक्दासम्म यसलाई कतै छोड्नु छैन।’ यस्तो आज्ञा दिएपछि उनीहरूले हनुमानलाई बाँधे, र पुच्छरतिर आगो पनि लगाइदिए।

शब्दार्थ: जावस् = जाओस् · ठुटो = ठुटो, काटिएर छोटो भएको · वाहीं = उतै · डढी = डढेर · काहीं = कतै · तीर = तिर

बाँधिएका हनुमानलाई लिएर ती राक्षसहरू खुसी हुँदै, अगाडि भेरी फुक्दै, ‘चोर हो’ भनेर खुब कराउँदै (भुक्दै) सहर घुम्न लागे। हनुमान पनि चुप लागेर, मौका हेर्दै खुरुखुरु हिँडिरहे। सहरको पश्चिमी ढोकामा पुगेपछि उनी त्यहीँ सानो भए।

शब्दार्थ: भेरी = भेरी, बाजा · फुकी = फुकेर, बजाएर · भुकी = भुकेर, कराएर · खुरु खुरू = खुरुखुरु, चुपचाप · गम् हेरि = मौका हेरेर · साना = सानो

सूक्ष्म रूपले बन्धनबाट फुत्केर उनी पर्वतजस्तै ठूला भए। एउटा ठूलो खम्बा उठाएर उनले धेरै राक्षस मारे, र कुद्दै गए। बलिरहेको लामो पुच्छर लिएर घर-घरमा कुद्दै सहरभरि डुलेर उनले सारा सहर पोले; भुलेर पनि कतै एउटा घर बाँकी छुटेन।

शब्दार्थ: खुस्कि = फुस्केर, फुत्केर · सूक्ष्म = सानो, मसिनो · सरीका = जस्ता · स्तम्भ = खम्बा · डुली = डुलेर · भुली = भुलेर पनि

सहर बल्न लाग्यो; सबै घर जले, र सबै बाटा बन्द भए। भागेर जान नपाउँदा अनेक राक्षस अटालीमा गए, र फाल हालेर आगोमा परी मरे; सहरमा यस्तो हाल भयो। उनले विभीषणजीको एउटा घर मात्र पोलेनन्; त्यही मात्र बाँकी रह्यो।

शब्दार्थ: रस्ता = बाटो · अटाली = अटाली, माथिल्लो तला · फाल् = फाल, उफ्राइ · अग्निमा = आगोमा · चाल् = हाल, अवस्था · पोल्यानन् = पोलेनन्

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘अटाली गई’ लाई ‘अटाली (माथिल्लो तला) मा गएर’ भनी पढिएको छ, किनकि कविले ६.३५२ मा पनि ‘सब् स्त्री अटाली गई’ यही अर्थमा लेखेका छन्। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘आत्तिएर’ भनेको छ। ‘हुँदि’ को अर्थ प्रस्ट छैन।

यति काम गरिसकेपछि ‘पुच्छरको आगो निभाऊँ’ भनेर उनी हामफालेर छिट्टै समुद्रमा पुगे, र पुच्छर चोपेर निभाए। अग्निले पनि ‘मित्रको छोरा’ भनेर उनलाई त्यहाँ कुनै ताप दिएनन्। सीताको प्रार्थना पनि परेको थियो; हनुमान कहाँ डढ्थे र?

शब्दार्थ: चोभी = चोपेर, डुबाएर · निभाया = निभाए · अग्नीले = अग्निले · मित्रपुत्र = मित्रको छोरा · ताप् = ताप, पोलाइ · डढ्थ्या = डढ्थे

टिप्पणी: ‘मित्रपुत्र’: हनुमान वायुका छोरा हुन्, र अग्नि र वायुलाई मित्र मानिन्छ।

रामको स्मरण मात्रले पनि दुःख छुट्छन्, र आध्यात्मिक आदि सबै ताप पनि छिट्टै टुट्छन्। साक्षात् तिनै प्रभुका दूत भएर गएका, उनका अति प्यारा भएका ती हनुमान कहाँ डढ्थे र?

शब्दार्थ: फगत् = मात्र · स्मरणले = सम्झनाले · आध्यात्मिकादि = आध्यात्मिक आदि (तीन ताप) · टुट्छन् = टुट्छन्, नष्ट हुन्छन् · साक्षात् = साक्षात्, प्रत्यक्ष · हित् = प्यारो

टिप्पणी: ‘आध्यात्मिकादि ताप’: परम्परामा गनिने तीन ताप, अर्थात् आफ्नै शरीर-मनबाट (आध्यात्मिक), अरू प्राणीबाट (आधिभौतिक) र दैवी शक्तिबाट (आधिदैविक) आउने दुःख।