लङ्किनी र लङ्काभित्र

यही विचारमा त्यहीँ बसेर उनले बाँकी सबै दिन बिताए। दिन बितेर जब रात भयो, उनले जानका लागि खुट्टा चलाए। सानो रूप लिएर जसै उनी पसेका थिए, तसै लङ्किनी दौडेर नजिक आइन्।

शब्दार्थ: गम्ले = विचारले, सोचले · बिताई = बिताए · पाऊ = पाउ, खुट्टा · सानू = सानो · पस्याथ्या = पसेका थिए · दगुरि = दौडेर

‘मलाई केही नगनी आज भित्र पस्ने यो को हो? चोर नै हो’ भनेर उनले रिसले खुट्टा उचालेर एक लात हानिन्। (हनुमानले) छिट्टै देब्रे मुट्ठी उठाएर सजिलै ठोक्दा उनी जमिनमा ढलिन्। त्यहीँ रगत छाद्दै उनी झटपट उठिन् र बिन्ती गरिन्।

शब्दार्थ: गनी = गनेर, वास्ता गरेर · चोरै = चोर नै · वाम = देब्रे · मुठी = मुट्ठी · ठोक्ता = ठोक्दा, हान्दा · छाद्दै = छाद्दै, बान्ता गर्दै

उनी त लङ्कापुरी नै हुन्, जो राक्षसी भएर सधैँ ढोकामा बस्थिन्। चोट पाएपछि उनले यिनी श्रीहनुमान हुन् भनेर चिनिन् र कुराको सारमा पुगिन्। (उनले भनिन्:) ‘म लङ्किनी हुँ। तिमीले मलाई जितिहाल्यौ; यिनको (रावणको) राज गर्ने दिन सकियो। रावणको मर्ने बेला भयो; मृत्युको घडी आयो।’

शब्दार्थ: लङ्कापूरि = लङ्कापुरी, लङ्का नगर · द्वारमा = ढोकामा · सारमा = सारमा, मूल कुरामा · जिति गियौ = जितिहाल्यौ · बखत = बेला · घरी = घडी

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘चलिन् सारमा’ को अर्थ प्रस्ट छैन (१९६७ र १९७६ का छापामा पनि ‘चलिन्’ नै छ); यहाँ ‘कुराको सार बुझिन्’ भनी पढिएको छ। तेस्रो पाउको ‘गियौ’ लाई १९५४ को छापाले ‘गयौ’ पढ्छ, र ‘यस्ले सक्यो राज् गरी’ लाई रावणको राज सकियो भनी लिइएको छ।

‘ब्रह्माजी पहिले भन्थे: “प्रभुको रामावतार हुनेछ। रावणले सीतालाई हर्नेछ, र रघुनाथले सुग्रीवसँग मितेरी गर्नेछन्। सुग्रीवले पनि दसै दिशामा सीताजीको खोजखबर गर्नका लागि छानीछानी असाध्यै बलिया वीरहरू पठाउनेछन्।”’

शब्दार्थ: भन्दथ्या = भन्थे · रामावतार् = रामको अवतार · हर्ला = हर्ला, हरण गर्ला · थ्यैं = सँग · मित्रचार् = मितेरी, मित्रता · जबर् = बलियो

‘“तीमध्ये एक वीर आउनेछ। तिमीले जसै उसलाई लात हान्नेछ्यौ, उसले तसै देब्रे मुट्ठी उठाएर हान्नेछ, र तिमी रगत छाद्दै ढल्नेछ्यौ। रावणको आयु त्यतिसम्म मात्र छ।” उनी यसो भन्थे। त्यो कुरा सुनेकी मैले ब्रह्माको वचनलाई नै प्रमाण मानेर भनेँ: त्यो रावण पनि मर्छ।’

शब्दार्थ: विर = वीर · द्यौली = दिनेछ्यौ · गिरौली = ढल्नेछ्यौ · आयु = आयु, उमेर · प्रमाण् = प्रमाण · भन्याँ = भनेँ

‘जाऊ, त्यो दुर्गम भित्री बगैँचामा सीताजीलाई भेट। अशोकवनमा त्यहाँ शिंशपाको एउटा राम्रो रूख छ। त्यहीँ प्रभुकी प्रिया छिन्, र वरिपरि राक्षसीहरूको हुल पनि छ। उनलाई भेटेपछि रघुनाथकहाँ गएर “उनी यस्ता विपत्तिमा छिन्” भनेर बताऊ।’

शब्दार्थ: अगम् = दुर्गम · भीत्री = भित्री · बघैंचा = बगैँचा · शिंशपाको = शिंशपा रूखको · राक्षसीगण् = राक्षसीहरूको हुल · विपत् = विपत्ति, दुःख

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा पराजित लङ्काले हनुमानलाई सीता कहाँ छिन् भनेर बताउँदिनन्; हनुमान आफैँ खोज्दै अशोकवन पुग्छन्। यहाँ लङ्किनीले बाटो देखाउँछिन्।

(लङ्किनीले भनिन्:) ‘म अहिले धन्य भएँ; मलाई प्रभुको स्मरण भयो। संसारको जुन डर छ, त्यो आज टाढा भयो। अहिले मलाई जस्तो सत्सङ्ग र भक्ति मिल्यो, त्यो यस्तै रहोस्; म यही पाऊँ, र कहिल्यै नबिर्सूँ।’

शब्दार्थ: धन्यै = धन्य नै · स्मरण् = सम्झना · संसारको भय = सांसारिक जीवनको डर · सङ्ग = सङ्गत, सत्सङ्ग · कैल्हे = कहिल्यै

श्रीहनुमान समुद्र तरेर जसै सजिलै लङ्का पुगे, तसै जानकीको देब्रे आँखा र देब्रे हात पनि खुब फर्फरायो। रावणको पनि देब्रे हात र देब्रे आँखा फर्फरायो। त्यही बेला रघुनाथको दाहिने अङ्ग फर्फरायो, र नाथको मन खुसी भयो।

शब्दार्थ: जस्सै = जसै, जुन बेला · फुर्यो = फर्फरायो · नजर = आँखा · वाम् = देब्रे · दक्षिण् = दाहिने · नाथको = नाथ (रामको)

टिप्पणी: परम्पराअनुसार स्त्रीको देब्रे र पुरुषको दाहिने अङ्ग फर्फराउनु शुभ सङ्केत, र पुरुषको देब्रे अङ्ग फर्फराउनु अशुभ सङ्केत मानिन्छ।

सानो रूप लिएर भित्र पसी, खुब विचार गर्दै उनले सबै सहर हेरे। रावणको दरबार त विशेष गरी चोटा-कोठा गरी खोजे। (सीतालाई) नपाएपछि ‘अब कता जाऊँ’ भनेर मनमा विचार आउनेबित्तिकै उनले लङ्किनीका वचन सम्झे, र तुरुन्तै अशोकवनमा गए।

शब्दार्थ: ढुँड्या = खोजे · चोटा = चोटा, माथिल्लो तला · पायानन् = पाएनन् · जाँ = जाऊँ · सम्झ्या = सम्झे · अश्शोक वन्मा = अशोकवनमा

इन्द्रको नगरीमा जे-जे रूख छन्, ती सबै त्यहाँ छन्। कतै रत्नैका सिँढी र सफा, असल पानी भएका यस्ता तलाउ छन्। फलफूलको धेरै भारले सबै रूखका हाँगा पनि लच्केका छन्, र रूखमा धेरै भमरा र चराहरू बसेका छन्।

शब्दार्थ: नगरिमा = नगरीमा · रत्नैका = रत्नकै · सिंढि = सिँढी · तलाऊ = तलाउ, पोखरी · लच्क्याका = लच्केका, झुकेका · पंछि = पन्छी, चरा

बीच-बीचमा सुनका हवेली पनि छन्, जसमा मणिका अग्ला खाँबा छन्। कति वर्णन गर्नु! जहाँ हेर्‍यो, त्यहीँ पक्की काम छ। यस्तो सुन्दर वन सबै हेर्दै, डुल्दै हनुमान गए; उनले सुन्दर शिंशपा देखे, र खुसी हुँदै त्यहीँ पुगे।

शब्दार्थ: हबेलि = हवेली, ठूलो पक्की घर · उच्चा = अग्ला · थाम् = खाँबो · पक्कि = पक्की, बलियो · डुल्दै = डुल्दै, घुम्दै · दाखिल् भया = पुगे, भित्र पसे