सीताको अडान

(त्यो रूखको) छाया ज्यादै गहिरो छ, जहाँ सूर्यको ताप पस्दैन; माथि राम्रा पहेँला चरा मात्र बस्छन्। वरिपरि थरीथरीका राक्षसीहरूको घेरा पनि छ। त्यहीँ रूखमुनि, फेदनेर, सीता देखिइन्।

शब्दार्थ: गभिर = गहिरो · पस्न्या = पस्ने · पहेँला = पहेँला · नाना = थरीथरीका · मनि = मुनि · फेद नेरा = फेदनेर

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘पर्हेला’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘पहेँला’ राखिएको छ।

उनी भोकाएकी, मैली र निन्याउरी थिइन्; कपाल नकोरेकी, सबै केश त्यसै छाडेकी, लट्टा मात्र परेको; खाली भुइँमा त्यसै रोएर बसेकी थिइन्। ‘राम राम राम’ यति मात्र बोलिरहेकी उनलाई हनुमानले देखे, र सानो भएर रूखमाथि गई पातको बीचमा लुके।

शब्दार्थ: मैलि = मैली · निन्याउरी = निन्याउरी, उदास · कोर्याकि = कोरेकी · लट्टा = लट्टा, जटा · भुमिमा = भुइँमा · अन्तरमा = बीचमा

श्रीहनुमान त्यहाँ मनमनै भन्छन्: ‘म अहिले कृतार्थ भएँ, जसले आज सीतालाई देखेर खुसीसाथ सीताको नजिकै रहेँ। मैले रामको काम पनि सिद्ध गरेँ।’ यसो भनेर उनी जसै खुसी भएका थिए, तसै अन्तःपुरमा खलबल भयो, र उनले त्यो आवाज सुने।

शब्दार्थ: मन मनै = मनमनै · कृतार्थै = कृतार्थ नै, सफल · समिप्मा = नजिक · साध्याँ = सिद्ध गरेँ · अन्तः पूर = अन्तःपुर, रनिवास · खलबल् = खलबल, हलचल

‘केको आवाज भयो?’ भनेर हनुमान पातमा झन् लुके। सबै स्त्रीलाई साथमा लिएर रावण छिट्टै त्यहाँ नजिकै आयो। ‘म रामबाट कहिले मर्छु? सीतालाई हरेँ, तैपनि रघुनाथ अझसम्म आएनन्’ भनेर (सोच्दै) रहँदा उसले एउटा सपना पनि देखेछ।

शब्दार्थ: लूक्या = लुके · झन् = झन्, अझ · जल्दि = छिट्टै · अझ तक् = अझसम्म · हर्याँ = हरेँ, हरण गरेँ · स्वप्ना = सपना

टिप्पणी: रावण रामका हातबाट मर्न कुरिरहेको यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा रावण सीतालाई फकाउन मात्र आउँछ।

(सपनामा) रामको दूत, एउटा अति वीर वानर, अशोकवनभित्र आएर पसेको थियो, र सीताजीलाई देखिने गरी त्यहीँ पातभित्र लुकेर बसेको थियो; खुसी हुँदै सबै काम हेर्ने धुनमा थियो। जसै यस्तो सपना देखेको थियो, तसै ‘साँच्चै हो कि?’ भनेर ऊ दौडेर झट्टै नजिक आयो।

शब्दार्थ: दुत् = दूत · वानर = बाँदर, कपि · देखिन्या गरि = देखिने गरी · सुर् = धुन, ध्यान · मिलेथ्यो = देखिएको थियो, आएको थियो · झट् = झट्टै

‘साँच्चै हो भने त असल भयो। मैले जसै सीतालाई नराम्रा वचन बोल्छु, यस्तो सुनेर (त्यो वानर) रिसाएर तुरुन्तै गई (रामलाई) भन्ला। मेरा दुष्ट वचन सुनेर रघुनाथ आएर मलाई मार्नेछन्।’ मनमा यस्तो निश्चय गरेर उसले नजिक गई नराम्रा वचन पनि बोल्यो।

शब्दार्थ: साँचै = साँच्चै · दुर्वाच्य = नराम्रा वचन · जाला = जाला, जानेछ · भन्ला = भन्ला, बताउला · मार्नन् = मार्नेछन् · निश्चय = निधो

सीताजीले पनि त्यो दुष्टलाई नजिकै देखेर मुख तल पारिन्, र श्रीरामका कमलजस्ता चरणलाई मनले अन्तःकरणमा राखिन्। माता त्यहाँ चुप लागेर बसिन्; त्यो देखेर रावण भन्न थाल्यो: ‘मलाई देखेर किन मुख तल लगायौ?’

शब्दार्थ: अधोमुख् = मुख तल पारेको · चरणारविन्द = चरणारविन्द, कमलजस्ता चरण · अन्तःकरण्मा = अन्तःकरणमा, हृदयमा · चुप् लागी = चुप लागेर · जननी = माता · लायौ = लगायौ

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘चरणाविन्द’ थियो; १९५४ र १९७६ का छापा अनुसार ‘चरणारविन्द’ राखिएको छ।

‘राम मेरा पति हुन् भनेर तिमी पो भन्छ्यौ; उनी कहाँ भन्छन्? “मेरी हो” भनेर उनले पनि भन्थे भने त यहाँ आउनुपर्थ्यो। तिमीमाथि उनको माया छैन; यो नबुझी किन व्यर्थै शोक मात्र गर्छ्यौ? तिम्रो यौवन खेर गयो; विचार गर, किन यो यौवन यत्तिकै फाल्छ्यौ?’

शब्दार्थ: भन्छ्यौ = भन्छौ · आऊनु पर्थ्यो = आउनुपर्थ्यो · उपर् = माथि · उसै = त्यसै, व्यर्थै · व्यर्थ = खेर · अफाल्छ्यौ = फाल्छ्यौ, खेर फाल्छ्यौ

‘यौवन व्यर्थ नफाल; मनमा यति धेरै व्यर्थ शोक किन गर्छ्यौ? आज तिमीले मलाई पति मान; म तिम्रो पति हुन्छु। मेरी पत्नी भयौ भने त सबैकी मालिक हुनेछ्यौ; म त तिमीलाई साह्रै माया गरेर राख्नेछु। बुझ, राम त धेरै अवगुणी छन्।’

शब्दार्थ: फाल = फाल, खेर फाल · मान = मान, स्वीकार · पत्नि = पत्नी · मालिक् = मालिक, स्वामिनी · राखुँला = राख्नेछु · बैगूनी = अवगुणी, बेगुनी

‘घमण्डी, मूर्ख, कृतघ्न, मानिसमध्ये पनि साह्रै अधम ती नै हुन्। शक्तिमा पनि कमजोर ती राम यहाँ आउन के सक्छन्? त्यसैले छोड; रामतिर धेरै (मन) नराख।’ रावणले यस्तो भन्नेबित्तिकै सीताजी रिसले आँखा राताराता पारेर बोलिन्।

शब्दार्थ: मानी = घमण्डी · कृतघ्न = गुन नमान्ने · अधम् = नीच · तस्मात् = त्यसकारण · लाल् लाल् = राताराता · नेत्र = आँखा

‘पाजी रावण, कति धेरै नराम्रा वचन बकबक गरेर बोल्छस्! राघवसँग डराएर, छल्नका लागि एउटा संन्यासीको रूप धरेर, जसरी कुकुरले यज्ञमा हवि हर्छ, त्यसै चालले राम र लक्ष्मण नहुँदा तैँले मलाई हरिस्। बुझिले, यही कालले तँ मर्लास्।’

शब्दार्थ: पाजी = दुष्ट, बदमास · बक् बक् = बकबक · छल्न = छल्न, ठग्न · सन्न्यासिको = संन्यासीको · हवी = हवि, यज्ञमा चढाउने आहुति · कालले = कालले, मृत्युले

‘रघुनाथ सागर सुकाएर वा साँघु हालेर आउनेछन्, घेरा हाल्नेछन्, तेरो वंश नाश गर्नेछन्, अनि तेरो प्राण तानेर लिएपछि मलाई लैजानेछन्।’ उनले झट्टै यो जवाफ दिनेबित्तिकै रावण आँखा राताराता पारेर, तरबार पनि लिएर (उनलाई) काट्नै तयार भयो।

शब्दार्थ: शोषि = सुकाएर · साँघुलाइ = साँघु (पुल) हालेर · घेरा = घेरा, घेराबन्दी · विनाश् = नाश · खैंचि = तानेर · खड्ग = तरबार