मन्दोदरी र त्रिजटा

‘यो तरबार कसरी टारूँ’ भनेर मनमा ठान्दै मन्दोदरी बिन्ती गर्न अगाडि सरिन्। रावणको पाउमा परेर उनले धेरै बिन्ती गरिन्, र उसको सबै रिस शान्त पारेर तरबार टारिन्।

शब्दार्थ: विनति = बिन्ती · सर्दी = सर्दै · टारुँ = टारूँ, हटाऊँ · चित्त धर्दी = मनमा ठान्दै · पाऊ परी कन = पाउमा परेर · शमन् = शान्त

टिप्पणी: मन्दोदरीले तरबार टारेको यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा रावणलाई उसकी अर्की पत्नी धान्यमालिनीले सम्झाएर फर्काउँछिन्।

रावणले त्यहाँ यति हुकुम दियो: ‘हे राक्षसीहरू, यी सीता दुई महिना यसै बसून्। त्यसपछि कि त मेरो ओछ्यानमा बस्नेछिन्; “बस्दिनँ” भनिन् भने टुक्राटुक्रा पारी काटेर, राम्रो मीठो मसला हालेर भुटुवा तरकारी बनाउनू।’

शब्दार्थ: हूकुम् = हुकुम, आदेश · मैन्हा = महिना · शयन्मा = ओछ्यानमा · बस्तिन = बस्दिनँ · टुक् टुक् = टुक्राटुक्रा · भुटुवा = भुटेको

‘उसको मासु खाएर म छोड्नेछु; अहिले पनि उसलाई चेताओ।’ यति भनेर रावण फर्केर गयो। अनि ती राक्षसीहरू एकै स्वरमा बोल्न थाले। एउटी भन्छे: ‘किन व्यर्थै यौवन सक्यौ? रावणलाई पति बनाऊ।’ दोस्री ‘के?’ भन्दै उठ्छे: ‘कति पटक भन्छेस्? तँ कति थाक्छेस्?’

शब्दार्थ: मासू = मासु · चेताउ = चेताओ, सम्झाओ · एक् मुख् = एकै स्वर · यौवन = यौवन, जवानी · गराऊ = बनाऊ · कतिवार् = कति पटक

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘रौवन’ थियो; १९५४ र १९७६ का छापा अनुसार ‘यौवन’ राखिएको छ।

अर्की ‘काट्नै पर्छ, नकाटी हुँदैन’ भन्दै थिई; ऊ हातमा तरबार लिएर ‘म सीतालाई काट्छु’ भन्दै दौडेर गई पनि। अर्की डरलाग्दो मुख बाएर डर देखाउन सीतातिर नजिकै दौडिँदा, त्यहाँ त्रिजटा नाम गरेकी एउटी बूढी राक्षसी थिइन्; उनले तुरुन्तै तिनीहरूलाई हटाइन्।

शब्दार्थ: न काटि हुन्न = नकाटी हुँदैन · अर्कि = अर्की · तरवार = तरबार · घोर् = डरलाग्दो · धाई = दौडेर · हटाई = हटाइन्

उनी भन्न थालिन्: ‘हे अभागी दुष्टहरू, किन दुष्टको जस्तो बुद्धि गर्छौ? छोड, विरोध नराख; सीताजीको खुब स्तुति गर। सबै जना यिनको पाउमा पर, दण्डवत् गर, “मालिक यिनै हुन्” भनेर। आज मेरो वचन मान्यौ भने तिमीहरूको पनि खुब हित होला।’

शब्दार्थ: अभागि = अभागी · मती = बुद्धि, मति · विरोध् = विरोध, दुस्मनी · स्तुती = स्तुति, प्रशंसा · दण्डवत् = घोप्टो परेर ढोग · हीत = हित, भलाइ

‘सुन, म यहाँ सपनाको लक्षण भन्छु: सीताका पति श्रीराम ऐरावतमाथि चढेर, अति वीर भाइलाई साथमा लिएर यहाँ आए, र रिसाएर यो सबै लङ्का नै भस्म पारिदिए। रावणलाई मारेर, सीतालाई साथमा लिएर उनी पर्वतमाथि पो थिए।’

शब्दार्थ: स्वप्नाको = सपनाको · लक्षण = लक्षण, सङ्केत · ऐरावत् = ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) · विर् अती = अति वीर · भस्म = खरानी · थिया = थिए

टिप्पणी: ऐरावत: इन्द्रको सेतो हात्ती।

‘रावण कुलसमेत शरीरमा खुब तेल घसेर गोबरको कुण्डमा डुब्दै थियो; उसले आफ्ना सबै टाउका उनेर तिनै टाउकाको माला लगाएको थियो। श्रीरामको नजिकै विभीषण प्रभुको भक्ति गर्दै थिए; तन, मन र वचन एक गरेर, धेरै खुसी हुँदै खुब सेवा गर्थे।’

शब्दार्थ: गोमय = गोबर · कुण्डमा = कुण्डमा, खाल्डोमा · मर्दन् = घसेर, मालिस · बुड्थ्यो = डुब्दै थियो · मुड = टाउको · टहल् = सेवा

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको अर्थ प्रस्ट छैन। ‘मुड’ को अर्थ टाउको हो (१९५४ को छापाको शब्दकोश); ‘उनि’ लाई ‘उनेर’ (धागोमा उनेर) पढिएको छ, ‘उनी’ (ऊ) पनि पढ्न सकिन्छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले कुलका राक्षसले टाउका डुबाए र विभीषणले माला लगाए भनी अर्कै गरी पढेको छ।

‘रामले आज सजिलै रावणलाई कुलै सफा गरेर मार्छन्। रावणको अब उन्नति छैन; यसको मृत्युको घडी आयो। अबदेखि रामका भक्त विभीषण नै, सीतापतिज्यूको जस्तो हुकुम हुन्छ त्यही शिरमा राखेर, यहाँ राज गरेर बस्नेछन्।’

शब्दार्थ: कुलै = कुल नै · साफ् गरी = सखाप पारेर · वृद्धि = उन्नति, बढोत्तरी · अब उपर् = अबदेखि · सितापतिजिको = सीतापति (राम)को · सिरोपर् धरी = शिरमा राखेर, पालन गरेर

‘जस्तो सपना देखेँ, ती सबै भनिसकेँ’ यति भनेर त्रिजटा जसै चुप लागिन्, तसै ती कुरा सुनेर सबै राक्षसीहरू डराए। सबै निद्राको वशमा परे। सीता भने धेरै रुँदै, कुनै आधार नपाउँदै, ठूलो सन्ताप मानेर निराश हुँदै थिइन्।

शब्दार्थ: भनि सक्याँ = भनिसकेँ · लागीथी = लागेकी थिइन् · डर्या = डराए · निद्राका वशमा = निद्राको वशमा · आधार् = आधार, सहारा · निष्फल् = निराश, विफल