रामकथाबाट आशा

भोकी सीता शोक गर्दै भन्छिन्: ‘अब यहाँ अहिले म कसरी मरूँ? यिनीहरूको हातमा परेर मर्नु राम्रो होइन; बरु म आफैँ मर्छु।’ सन्तापले भरिएकी, अरू कुनै उपाय केही नजान्ने, विरहले मनमा शान्ति नपाउने उनलाई चारैतिर अँध्यारो मात्र देखियो।

शब्दार्थ: भोकी = भोकाएकी · ऐल्हे = अहिले · ननिको = राम्रो होइन · बरू = बरु · ताप्ले = सन्तापले · स्वस्थ = शान्त, ठीक

रामतिर मन लगाएर मर्नु नै उत्तम ठानेर सीता त्यहाँ झुन्डिने विचार लिएर हाँगा समातेर उभिइन्: ‘राक्षसहरूका बीचमा बसेर बाँच्नुलाई धिक्कार! मर्नु नै राम्रो; म मर्छु। मेरो चुल्ठो लामो छ; यहाँ झुन्डिनका लागि यसैलाई डोरी बनाउँछु।’

शब्दार्थ: राम्मा = राममा · बढिया = उत्तम · झुन्डीन्या = झुन्डिने · मतलब् = विचार, उद्देश्य · धिक् = धिक्कार · चुल्ठो = चुल्ठो, लामो कपालको बेनी

यसरी पक्का अठोट गरेर सीता झुन्डिन लाग्नेबित्तिकै, ‘काम बिग्रेला’ भनेर हनुमान झट्टै सानो स्वरमा बोले: ‘भारतवर्षमा मणिको मुकुटजस्तो, अयोध्या नाम गरेको एउटा ठूलो सहर थियो, मणिले भरिएको र सुन्दर बनेको।’

शब्दार्थ: सुर् = अठोट, धुन · आँटिन् = तत्पर भइन् · बित्ला = बितेर जाला, बिग्रेला · सानु = सानो, मसिनो (स्वर) · विषे = मा · मणिमयी = मणिले भरिएको

‘इक्ष्वाकुको कुलमा अत्यन्त बलिया वीर महाराज दशरथ रहेछन्। उनका तीन रानीबाट अत्यन्त गुणी र वीर चार छोरा भएछन्। ती चारमध्ये जेठा रामजी, उनीपछि भरतजी र लक्ष्मण; यी तीनभन्दा कान्छा शत्रुघ्न। सबै गुणमा यिनीहरू कोही पनि कम छैनन्।’

शब्दार्थ: कुलैमा = कुलमा · रह्याछन् = रहेछन् · रानिमद्धे = रानीमध्ये, रानीबाट · गुणिगुणि = अत्यन्त गुणी · कान्छा = कान्छा · कम्ति = कम

‘जेठा राम पिताजीको आज्ञाले सबै राज्य छोडेर, सीता र लक्ष्मणलाई लिएर, निकै खुसी हुँदै वनमा बस्न हिँडे। एक दिन प्रभु पञ्चवटी गए, र त्यहीँ प्रभुको डेरा पर्‍यो। त्यहाँ रावणले ठूलो छल गरेर सीताजीलाई हर्‍यो।’

शब्दार्थ: हुकुमले = आज्ञाले · चल्या = हिँडे · पञ्चवटी = पञ्चवटी नामको वनस्थल · डेरा = बास, शिविर · छल् = छल, कपट · हर्यो = हर्‍यो, चोरेर लग्यो

‘राम र लक्ष्मण नभएको बेला उसले त्यहाँ सीतालाई चोरेर हर्नेबित्तिकै, “आज सीतालाई चोरेर लग्यो” भनेर रामलाई ठूलो दुःख पर्‍यो। सीताजीलाई खोज्दै वनमा जाँदा उनले जटायुलाई भेटे। उनीमाथि प्रभुको करुणा भयो, र जटायु त्यहीँ तरे।’

शब्दार्थ: नहुँदा = नभएको बेला · खेद् = दुःख, पीडा · फेला = भेट · करुणा = दया · तर्या = तरे, मुक्त भए

‘पछि प्रभुको भेट सुग्रीवसँग भयो, र उनीहरूले मितेरी पनि लगाए। “यी मेरा मित हुन्” भनेर प्रभुले वालीलाई मारेर (सुग्रीवलाई) राज्य दिनुभयो। सुग्रीवजीले वीर-वीर वानर छानेर सीताजीलाई खोज्न आज्ञा दिनुभयो, र वीरहरू सीताजीलाई खोज्न गए।’

शब्दार्थ: मित्यारी = मितेरी, मित लगाउने साइनो · बाली = वाली (सुग्रीवका दाजु) · रजाञि = राज्य, राजगद्दी · बक्सनु भयो = दिनुभयो · छानि = छानेर

‘तीमध्ये एक वीर म हुँ; म समुद्र तरेर यहीँ आएँ। सम्पातीसँग भेट हुँदा उनकै वचनले खबर पाइयो। रामको प्रतापले म एकछिनमै लङ्का पसेँ। लङ्किनीबाट फुत्केर, निर्भय भई, म अशोकवनमा आइपुगेँ।’

शब्दार्थ: तरी = तरेर · सम्पाती = सम्पाति नामका गिद्ध · दाखिल = प्रवेश · प्रताप्ले = प्रतापले, महिमाले · फुत्क्याँ = फुत्केँ, उम्केँ · लङ्किनी = लङ्किनी, लङ्काकी पहरेदार

‘मैले एउटा सुन्दर बगैँचा देखेँ: वरिपरि राम्रा लहराले बेरिएका रुख, चारैतिर रत्नजस्ता फलफूल भरिभराउ फलेका। आज यहाँ सीताजीलाई देखेँ, र आनन्द पाएँ।’ यति बिन्ती गरेर हनुमान पनि त्यहाँ चुप लागेर बसे।

शब्दार्थ: वाटिका = बगैँचा · लताले = लहराले · बेर्ह्याका = बेरिएका · चहुँ = चारै · सरिका = जस्ता · चुप् = चुप

सीताजीले यी कुरा क्रमैसँग सुन्दा अचम्म मानेर एकछिन वरिपरि हेरिन्। त्यहाँ अरू कसैलाई नदेखेर ती सीता भन्छिन्: ‘यी कुरा भन्ने मान्छे यहाँ को छ?’

शब्दार्थ: क्रमले = क्रमैसँग · सुनीथिन् = सुनिन् · आश्चर्य = अचम्म · कहन्या = भन्ने · जन = मानिस

‘भ्रम हो भनूँ भने मलाई पूरा होस छ; सपना हो भनूँ भने कसरी भनूँ, मलाई निद्रा छैन। यी कुरा भन्ने जो हो, उसले अगाडि आएर ती सबै अमृतजस्ता वचन आज मलाई भनोस्।’

शब्दार्थ: भ्रम् = भ्रम · चेत् = होस · स्वप्ना = सपना · निद = निद्रा · अम्रित् = अमृत (जस्ता) · भनोस् = भनोस्