औँठी र सन्देश

सीताजीका यति वचन सुन्न पाएपछि हनुमानजी सानो रूप लिएर अगाडि आए। उनले सीताजीको दर्शन गरे, प्रणाम पनि गरे, र अत्यन्त खुसी हुँदै त्यहीँ उभिइरहे।

शब्दार्थ: सानू = सानो · स्वरुप् = रूप · लि = लिएर · दर्शन् = दर्शन · खडा = उभिएका · हर्ष = खुसी

रातो मुख, पहेँलो शरीर, शरीर पनि भँगेराजस्तै धेरै सानो धारण गरेका हनुमानलाई देखेर सीता आफैँ मनमा शङ्कामा परिन्। ‘यो रावणको छल हो कि?’ भनेर उनले त्यहाँ मुख तल पारिन्; त्यसैबेला ‘अब माईलाई शङ्का भयो’ भनेर हनुमान झट्टै बोले।

शब्दार्थ: लाल् = रातो · पीत = पहेँलो · भङेरा = भँगेरा · धार्याका = धारण गरेका · अधोमुख् = मुख तल पारेर · माइलाइ = माईलाई, आमालाई

टिप्पणी: पहिलो पाउमा ‘शरिर् शरिर्’ दोहोरिएको छ (१९६७ र १९७६ का छापामा पनि यस्तै छ)। यसलाई ‘पहेँलो शरीर, शरीर पनि धेरै सानो’ भनेर पढिएको छ।

‘हे माता, म त हजुरको दास हुँ। रामको आज्ञाले गहिरो समुद्र तरेर हजुरको खबर लिन आएको छु। म राजा सुग्रीवको मन्त्री पनि हुँ, र वायु मेरा पिता हुन्।’ यति बिन्ती गरेर, ‘के आज्ञा हुन्छ?’ भनेर हनुमान चुप लागेर बसे।

शब्दार्थ: दास = सेवक · हुकुम्ले = आज्ञाले · खबरमा = खबर लिन · गम्भिर् = गहिरो · वायू = वायु, पवन देवता · मर्जी = इच्छा, आज्ञा

सीताजी पनि भन्छिन्: ‘यो कुरा म कसरी जानूँ? मानिसले पनि कतै बाँदरसँग मितेरी लगाउँछ? यो के कुरा हो?’ यति बोलेर, साँचो नमानी सीताजी चुप लागेर बसिन्; त्यसैबेला हनुमानले फेरि सबै वृत्तान्त सुनाएर औँठी दिए।

शब्दार्थ: जानू = जानूँ · मानिस् = मानिस · सीत = सँग · मित्यारि = मितेरी · वृत्तान्त = पूरा कथा, विवरण · औँठी = औँठी

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘क्या हुन् कुराको जनी’ को ठ्याक्कै अर्थ खुल्दैन। यहाँ ‘यो के कुरा हो’ भनी पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यस्तै बुझेको छ); ‘यो कुरा भन्ने जन को हो’ भन्ने अर्थ पनि सम्भव छ।

औँठी दिएर, फेरि प्रणाम पनि गरेर हनुमान बस्नेबित्तिकै सीताले औँठी देखिन्, र त्यही बेला खुसीका आँसुको धारा खस्यो। बरर आँसु झार्दै उनले प्रभुको औँठी शिरमा राखिन्; हनुमानमाथि अत्यन्त खुसी भएर उनले त्यहाँ उनलाई प्राणजस्तै प्यारो ठानिन्।

शब्दार्थ: दी कन = दिएर · हर्षाश्रुधारा = खुसीका आँसुको धारा · बर् = बरर · सिरोपर् = शिरमाथि · धरिन् = राखिन् · पियारो = प्यारो

ती माता स्नेह गर्दै हनुमानजीलाई भन्छिन्: ‘आज तिमी मेरा लागि साँच्चै प्राणदाता भयौ। रघुनाथले तिमीमाथि ठूलो विश्वास गरे, अनि मकहाँ पठाए; यही कामबाट मैले जानेँ।’

शब्दार्थ: हित = स्नेह, भलो · म कन = मलाई · खुप् = खुब, साँच्चै · दाता = दिने · जान्याँ = जानेँ

‘अब हनुमान, तिमी छिट्टै गएर विपत्तिमा परेकी मलाई जस्तो देख्यौ, रामलाई भन। जसरी ममाथि श्रीरामको माया हुन्छ, त्यसरी नै तिमीले राम्ररी युक्ति लगाएर बिन्ती गर।’

शब्दार्थ: जल्दि = छिट्टै · विपति = विपत्ति · पर्याकि = परेकी · उपर् = माथि · युक्तिले = चतुर्‍याइँले · माया = माया, प्रेम

‘जेनतेन दुई महिना त म यो शरीर धान्छु; त्यसपछि म मर्छु, तिमी निश्चय जान। यही दुष्टले मलाई तरकारी बनाएर खानेछ। यहाँ मलाई सहायता गर्ने अरू कोही छैनन्।’

शब्दार्थ: जिन् तिन् = जेनतेन, जसोतसो · धर्छू = धान्छु, राख्छु · निश्चय = पक्का · खान्या = खाने · तरकारि = तरकारी · सहाय = सहायता गर्ने

‘त्यसैले यी दुई महिना नबित्दै, सुग्रीवसहित सबै सेना लिएर आई, उहाँले यो दुष्टलाई सबै वंशसमेत मारून्, र दुःखको सागरमा परेकी मलाई तारून्।’

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · अवश्य = पक्कै · समेत् = सहित · सैन्य = सेना · मारुन् = मारून् · तारुन् = तारून्, उद्धार गरून्

‘सीपका साथ बिन्ती गरेर उहाँलाई खुब दयालु बनाउनू; मेरो जति दुर्दशा छ, यो सबै कुरा जनाउनू। यति बिन्ती गर्‍यौ भने, ल, तिमीले धेरै धर्म पाउनेछौ। मैले सबै कुरा भनिसकेँ; घरिघरि के भनूँ?’

शब्दार्थ: सिप = सीप · दयालू = दयालु · फजिति = दुर्दशा, बेहाल · जनाया = जनाउनू · धर्म = पुण्य · बेरबेरै = घरिघरि, बारम्बार

श्रीहनुमानले पनि बिन्ती गरे: ‘माता, म त सेवक हुँ। मेरी स्वामिनी, हजुरका यी सबै विपत्ति म (प्रभुलाई) भन्नेछु; यहाँ धेरै कुरा के भनूँ? राम र लक्ष्मण दुई भाइले सुग्रीवसहित वानरको सेना लिएर, सहरमा घेरा हालेर रावणको वंशै नाश गरिदिनेछन्।’

शब्दार्थ: सेवक् = सेवक · ख्वामित्का = स्वामिनीका (हजुरका) · विपत् = विपत्ति · कहुँला = भन्नेछु · विनाश् = विनाश · घेरा = घेरा

‘अनि रघुनाथ स्वामिनी हजुरलाई लिएर फेरि अयोध्या जानुहुनेछ। “रघुनाथ आउनुहुन्न कि” भनेर यहाँ मनमा शङ्का नै नलागोस्।’ यो बिन्ती सुनेर त्यहाँ सीता भन्छिन्: ‘रामचन्द्रजी यस्तो अत्यन्त गहिरो समुद्र तरेर, सेना लिएर कसरी आउनुहोला?’

शब्दार्थ: ख्वामित्लाइ = स्वामिनीलाई (हजुरलाई) · जानन् = जानेछन् · आवैनन् = आउँदैनन् · शङ्कै = शङ्का नै · गभिर् = गहिरो · ली कन = लिएर

यो कुरा सुनेर हनुमानले त्यहाँ माताजीलाई सम्झाए: ‘म प्रभुको दास छु; (उहाँहरूलाई) म पिठ्युँमा बोक्नेछु। रघुपति दुई भाइलाई के दुःख पर्छ र? अरू सबै र सुग्रीव आफैँ उफ्रेर तर्छन्।’

शब्दार्थ: जननि कन = माताजीलाई · बुझाया = सम्झाए, ढाडस दिए · मइछु = म छु · बोकुँला = बोक्नेछु · पीठ = पिठ्युँ · कूदि = उफ्रेर