चूडामणि

‘माता, मलाई चाँडै बिदा पाऊँ; हजुरको इच्छा मैले सुनेँ। अब त्यहाँ गएपछि नै काम छिटो हुने हो। जुन चिज दिँदा राम विश्वास मान्नुहुन्छ, त्यो चिज पनि पाऊँ, अनि म जान्छु; दिनहरू मात्र बितिरहेका छन्।’

शब्दार्थ: झट् = चाँडै · सून्याँ = सुनेँ · उहिं = उहीँ, त्यहीँ · जउन = जुन · चिज = चिज, वस्तु · दिन् = दिन

यति सुनेर सीताले पहिलेदेखि केशपाशमा राखेको, रामको मन परेको मणि झिकेर दिइहालिन्। मणि दिएर उनी फेरि चित्रकूटमा भएको कुरा भन्छिन्: शरणमा परेर नजर (आँखा) दिएपछि बाँचेर गएको कागको कथा।

शब्दार्थ: केशपाश्मा = केशपाशमा, चुल्ठोमा · मणि = मणि, चूडामणि · झिकि = झिकेर · मन् पर्याको = मन परेको · नजर् = आँखा (वा दृष्टि) · काग = काग

पाठ पक्का छैन: ‘नजर् दी’ लाई यहाँ ‘आँखा दिएर’ भनी पढिएको छ: अध्यात्म रामायणलगायतका कथामा रामको अस्त्र खेर नजाओस् भनेर कागले एउटा आँखा दिन्छ। यही कविताका अरू ठाउँमा भने ‘नजर दिनु’ को अर्थ ‘हेर्नु’ हो, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई रामको कृपादृष्टि भनी बुझेको छ।

‘हे हनुमान, एक दिन म चित्रकूटमा रामको नजिक थिएँ। रघुनाथ मेरो काखमा सुते, र मैले उहाँलाई हातको सिरानी दिएँ। मेरा राता दुई खुट्टा देखेर एउटा काग आयो, र जसै ठुँग्यो, मेरा यी दुई खुट्टाबाट धेरै रगत आयो।’

शब्दार्थ: नजिक्मा = नजिक · काख = काख · तकीया = सिरानी · लाल् = राता · पाउ = खुट्टा · ठूँग्यो = ठुँग्यो

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा कागले सीताको छातीमा चोट पुर्‍याउँछ; यहाँ खुट्टा ठुँग्छ। परम्परामा यो काग इन्द्रका छोरा जयन्त भनिन्छ; यी श्लोकले भने नाम लिएका छैनन्।

‘श्रीरघुनाथ उठे र उहाँको नजर पर्‍यो; काग पनि त्यहीँ थियो। “यो कागलाई मार्छु” भनेर प्रभुले त्यहाँ एउटा तृण लिएर फ्याँक्नुभयो। त्यो काग चौध भुवन डुल्यो, तर कतै एउटा आश्रय पाएन; अनि फेरि आएर शरणमा पर्‍यो, नजर (आँखा) दियो, र बाँच्यो।’

शब्दार्थ: ऊठी = उठेर · नजर = नजर, दृष्टि · तृण = घाँसको त्यान्द्रो · भुवन् = लोक · आधार् = आश्रय · शरण् = शरण

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘नजर दी’ लाई पनि ५.७६ मा जस्तै ‘आँखा दिएर’ भनी पढिएको छ; यसलाई ‘(रामले) कृपादृष्टि दिएर’ भन्ने अर्थमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

‘“आज यो मेरो शरणमा पर्‍यो” भनेर उहाँलाई त्यो कागमाथि पनि दया लाग्यो; ममाथि चाहिँ दया कस्तो हुन गयो? यो पनि भन्नू,’ भनिन्। वीर हनुमानले हात जोडेर फेरि त्यहाँ बिन्ती गर्न थाले: ‘हजुर यहाँ हुनुहुन्छ भन्ने यो खबर नभएकाले नै यहाँ आउन ढिलो भएको हो।’

शब्दार्थ: दया = दया · मै = म · भन्थिन् = भनिन् · हात् जोरी कन = हात जोडेर · खबर् = खबर · ढिल् = ढिलो

‘रावणले हरेर लग्यो भन्ने खबर भएको भए ऊ कहाँ बाँच्थ्यो र? आजसम्म प्रभुले यहाँ रावणको सिङ्गो कुलै भस्म पारिसक्नुहुन्थ्यो।’ (सीता भन्छिन्:) ‘तिम्रो रूप त भँगेराजत्रो सानो देख्छु; कसरी लडेर तिमी राक्षसको नाश गर्छौ? के तिमी अझ ठूलो रूपका हुन सक्छौ?’

शब्दार्थ: हरि ली = हरेर लगी · बाँच्थ्यो = बाँच्थ्यो · आज् तक् = आजसम्म · भस्म = खरानी · भङिरा = भँगेरा · लडी = लडेर

टिप्पणी: पहिलो दुई पाउ हनुमानको बिन्ती हो; तेस्रो पाउदेखि कुनै सङ्केतबिना सीता बोल्छिन् (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यसै बुझेको छ)।

‘तिम्रो रूप अत्यन्त सानो देख्छु; अरू त झन् कति साना होलान् भनेर म मनमा सम्झन्छु, मनमनै घोरिन्छु, र अचम्म पनि मान्छु।’ सीताजीको यस्तो कुरा सुनेर हनुमान त्यहाँ पर्वतजस्तै भए; मेरु पर्वतजत्रो रूप धारण गरेर उनी सामुन्ने उभिए।

शब्दार्थ: कत्रा = कति ठूला (वा साना) · संझन्छू = सम्झन्छु, विचार गर्छु · गुम्छु = घोरिन्छु · मर्जि = कुरा, इच्छा · सरीका = जस्ता · मेरू = मेरु पर्वत

हनुमानको ठूलो रूप देखेपछि माताले खुसी भएर त्यहीँ उनलाई छिट्टै बिदा दिइन्: ‘अब हनुमान, तिमी यो साहसी चाला लुकाऊ। यिनीहरूले सबै देख्छन्; फेरि उफ्रेर जाऊ।’

शब्दार्थ: बीदा = बिदा · माइले = माताले · धृष्ट = ढिट, साहसी · चाला = चाला, लीला · छिपाऊ = लुकाऊ · इनिहरु = यिनीहरू

यति सुनेर हनुमानले फेरि बिन्ती गरे: ‘अलिकति फल खान पाए म सजिलै जान्थेँ। वरिपरि फलफूल छन्; हजुरको अनुमति मात्र पाऊँ। आज्ञाबिना आज म आफैँ कसरी खाऊँ?’

शब्दार्थ: लगाया = गरे · सहज = सजिलो · जान्थ्याँ = जान्थेँ · येति = यति, अलिकति · बिनु = बिना · कसोरी = कसरी

यति बिन्ती गरेपछि उनले खाने अनुमति पाए। खुसी हुँदै फल खाएर उनी छिट्टै माताकहाँ आए, र खुट्टा ढोगेर बिदा भए। केही पर पुग्नेबित्तिकै उनले फेरि अलिकति अरू काम गर्ने आँट गरे।

शब्दार्थ: गर्याथ्या = गरेका थिए · थ्यैं = कहाँ, नजिक · चरण = खुट्टा · दुर् = टाढा · कछु = केही · आँट्या = आँट गरे

हनुमान आफ्नै मनमनै भन्छन्: ‘जो वीर दूत भएर जान्छ, र मालिकको जति आज्ञा छ, त्यति मात्रमा चनाखो भई त्यति नै काम गरेर फर्कन्छ, त्यो दूत अधम हो भनेर सबै दुनियाँ भन्छ। त्यसैले रावण पनि कस्तो छ, भेटेरै जाऊँ।’

शब्दार्थ: मन् मन = मनमनै · दुत् = दूत · ख्वामितको = मालिकको, स्वामीको · चनाखो = होसियार, सजग · अधम् = निकृष्ट · जाँ = जाऊँ