सनत्कुमारको उपदेश

(अगस्त्यले भने:) ‘एक दिन कतै रावण र सनत्कुमार ऋषिको भेट भयो। रावणले चरणमा परेर त्यहीँ ऋषिसँग एउटा कुरा सोध्यो: “हे ब्रह्मन्, देवताहरूमा बलवान् को हो? कसको भर गरेर देवगणले सामुन्ने अगाडि सरी सबै शत्रुलाई जित्छन्?”’

शब्दार्थ: भेट् = भेट · थ्यैं = सँग · ब्रह्मन् = हे ब्रह्मन् (हे ज्ञानी ऋषि) · आधार = भर, आश्रय · रिपुलाइ = शत्रुलाई · साम्ने = सामुन्ने

टिप्पणी: सनत्कुमार: पुराणअनुसार ब्रह्माका मानसपुत्र चार कुमार (सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार) मध्ये एक, सधैँ बालकको रूपमा रहने ज्ञानी ऋषि।

‘“द्विजहरू, र जो योगी हुन् उनीहरू पनि, कसको पूजा गर्छन्? ‘सजिलै संसार तरौँला’ भनेर कसको ध्यान गर्छन्? जतिसुकै विचार गर्दा पनि मैले यसको अलिकति पनि निश्चय पाइनँ। ‘यही ठूलो हो’ भनेर ठूलो को हो, बताइदिनुहोस्।”’

शब्दार्थ: द्विजहरू = द्विज, ब्राह्मणहरू · ध्यान् = ध्यान · तरौंला = तरौँला, पार गरौँला · निश्चय = पक्का कुरा · कत्ति = अलिकति पनि · बक्सनु हवस् = दिनुहोस्, गरिदिनुहोस्

‘सनत्कुमार ऋषिले यस्ता गहन प्रश्न सुन्नेबित्तिकै रावणको आशय पनि बुझे, र त्यसै अनुसार बताए: “सुन रावण, एउटा हरिजत्तिको ठूलो अरू कोही कहिल्यै भेटिँदैन। देवताहरू र दानव आदि सबैका आधार यिनै हुन्।”’

शब्दार्थ: डबल्को = मोलको, गहन · आशय = मनसाय · माफिक् = अनुसार · सरि = जस्तो, जत्तिको · कबै = कहिल्यै · द्यौताका = देवताका

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘डबल्को’ को अर्थ पक्का छैन। यस ग्रन्थमा अन्यत्र ‘डबल’ धन वा मोलको अर्थमा आउँछ (१.१२०, ‘भारी डबल्ले’); यहाँ ‘यस्ता मोलका, गहन (प्रश्न)’ भनी पढिएको छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘महत्वपूर्ण’ भनेको छ।

‘“जसले आफ्नो नाभिकमलमा भगवान् ब्रह्माजीलाई जन्माएर उनैद्वारा संसार बनाउनुभयो, ती हरि नै ठूला हुन्। इन्द्र आदिले हरिकै भर गरेर सबै शत्रु जित्छन्। योगीहरू ध्यानद्वारा उनैलाई भजेर सजिलै पार तर्छन्।”’

शब्दार्थ: नाभि = नाइटो · कमल् = कमल · पैदा = उत्पन्न, जन्म · इन्द्रादीहरु = इन्द्र आदि · भजी = भजेर, उपासना गरेर · पार् = पारि

‘रावणले यी वचन सुन्यो, र त्यहाँ ऋषिसँग फेरि बिन्ती गर्‍यो: “विष्णुले युद्धमा जति मार्छन्, ती बस्न कहाँ जान्छन्?” यस प्रकारको दोस्रो प्रश्न सुन्नेबित्तिकै ती ऋषिले कृपा गरेर त्यहाँ उसलाई फेरि उत्तर दिए।’

शब्दार्थ: वचन् = वचन, कुरा · फेर् = फेरि · रण = युद्ध · दोस्रो = दोस्रो · प्रकार्को = प्रकारको · उत्तर् = उत्तर, जवाफ

‘“देवताले जति मार्छन्, उनीहरू स्वर्ग आदिका अनेक भोग गरेर, केही समय बितेपछि पृथ्वीमा झरेर फेरि जन्मिन्छन्। हरिले जसलाई मार्छन्, ऊ त त्यसै बेला तुरुन्तै जान्छ, र मुक्त भएर बस्छ; उसको जन्म फेरि कहिल्यै हुँदैन।”’

शब्दार्थ: कालान्तर् = केही समय बितेपछि · पृथ्वीतलैमा = पृथ्वीमा नै · झरी = झरेर · तुरुन्तै = तुरुन्तै · मुक्तै = मुक्त नै · कैले = कहिल्यै

‘यस्ता सत्य वचन सुनेर रावणको मन बुझ्यो, र ऊ खुसी पनि भयो: “श्रीहरिसँग युद्ध गरेर त्यहीँ मरेँ भने म मुक्त नै हुन्छु।” उसले मनमा यस्तो अठोट दृढ गर्नेबित्तिकै ऋषिले पनि थाहा पाए, र खुसी भएर सनत्कुमार ऋषिले उसलाई आशीर्वाद पनि दिए।’

शब्दार्थ: सङ्ग्राम् = युद्ध · थ्यैं = सँग · सुर् = सुर, अठोट · दृढ = बलियो, पक्का · जान्या = जाने, थाहा पाए · आशीष = आशीर्वाद

‘“हे रावण, सुन वत्स, तिम्रो मनमा जे छ, तिम्रा आफ्ना ती सबै इच्छाको सिद्धि लौ, पूरा हुन्छ; मनमा कहिल्यै शङ्का नमान। हरिको रूप जस्तो छ, ‘हरि यस्ता छन्’ भनेर अहिले भन्छु: स्थावर र जङ्गम, सूर्य, चन्द्र, पृथ्वी, शेष, दैत्य र दानव पनि —”’

शब्दार्थ: वत्स = बाबु, प्रिय बालक · स्वाभीष्टसिद्धी = आफ्नो इच्छाको सिद्धि · परिपूर्ण = पूरा · नमान्या = नमान्नू · स्थावर् = स्थिर, नचल्ने · जङ्गम = चल्ने

‘“— यी हरिका अनेक किसिमका रूप हुन्; यो रूप विराट रूप हो। पीताम्बर लगाएका, बादलजस्तै साँवला रूप चाहिँ सूक्ष्म रूप हो; यो कृपाले मात्र देखिन्छ। यो रूप हेर्ने मनसुबा छ भने, हरि इक्ष्वाकुकुलमा जन्मिनेछन्; ‘दशरथका छोरा हुन्’ भनेर संसारले उनलाई राम नाम दिएर बोलाउनेछ।”’

शब्दार्थ: तरहका = किसिमका · विराट् = विराट, विशाल · पीताम्बर् = पहेँलो वस्त्र लगाउने · घनश्याम् = बादलजस्तो साँवलो · मन्सुवा = मनसुबा, इच्छा · कुल्मा = कुलमा, वंशमा

‘“पिताजीको हुकुमले सीता र लक्ष्मणलाई साथमा लिएर उनी दण्डकवनमा जानेछन्। उनलाई भजेर चिन: तिनै हरि हुन्।” सनत्कुमार ऋषिको मुखबाट यो विस्तार सुन्नेबित्तिकै उसले त्यसै बेला स्वामीलाई चिन्यो, र यस्तो गुन्यो:’

शब्दार्थ: हुकुम्ले = आज्ञाले · दण्डक = दण्डकारण्य · भजि लिया = भजेर, उपासना गरेर · चीन्ह्यो = चिन्यो · ख्वामितलाइ = स्वामीलाई · गुन्यो = गुन्यो, मनमा सोच्यो

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘भजि लिया चीन्ह्या’ लाई ‘भजेर चिन’ भनी पढिएको छ; यसलाई ‘जसले भज्छ, उसले चिन्छ’ भन्ने अर्थमा पनि पढ्न सकिन्छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘उनैलाई हरि जानेर चिन’ मात्र भनेको छ।

‘“श्रीरामचन्द्रसँगै विरोध गरेर, उनकै हातबाट मरेर, म सजिलै संसारसागर तरी हरि जहाँ छन् त्यहाँ जान्छु।” यस्तो आशयले रावणले सीतालाई हर्‍यो; रावण त बुद्धिमान् हो। “यी सीता लक्ष्मी हुन्” भनेर उसले चिनेको थियो; ऊ अजान कहाँ थियो र?’

शब्दार्थ: विरोध् = विरोध, शत्रुता · संसार्सागर = संसाररूपी सागर · आशयले = मनसायले · बुद्धिमान् = बुद्धिमान् · चिन्ह्यो = चिन्यो · अजान् = अनजान

टिप्पणी: सनत्कुमारको उपदेश सुनेर, सीतालाई लक्ष्मी चिनेर, हरिका हातबाट मरी मुक्त हुन रावणले जानीजानी सीता हरेको यो कथन अध्यात्म रामायणको परम्परासँग मिल्छ (३.५२ र ५.३३ पनि हेर्नुहोस्)। वाल्मीकि रामायणमा रावणले शूर्पणखाको उक्साइमा र कामनाले सीता हर्छ; त्यहाँ सनत्कुमारसँगको यो संवाद छैन।

‘जसले यो कथा खुसी भएर पाठ गर्छन्, कतै सुन्छन्, कतै सुनाउँछन्, उनीहरू पाप हर्छन्। उनको आयु धेरै बढ्छ, उनीहरू अत्यन्त सुखी हुन्छन्, र यो नित्य सुन्दा उनलाई धेरै धनलाभ हुन्छ।’

शब्दार्थ: पाठ = पाठ, वाचन · सुनायर = सुनाएर · हर्छन् = हटाउँछन् · आयु = उमेर · सौख्य = सुखी · धन्लाभ = धनलाभ