किष्किन्धाको राज्य

(अगस्त्यले भने:) ‘बाली र सुग्रीव दुवै छोरालाई साथमा लिएर उनी सुत्न गइन्। बिहानपख ती स्त्री फेरि पहिलेझैँ पुरुष नै भइन्। स्त्रीरूपमा हुँदा बाली र सुग्रीव दुवै जन्मिए, अनि यी फेरि पुरुष भए। “ब्रह्मालाई प्रणाम गरूँ” भनेर उनी दुवै छोरालाई सँगै लिएर गए।’

शब्दार्थ: सुत्न खातिर् = सुत्नका लागि · प्रातःकाल = बिहानपख · अघि झैं = पहिलेझैँ · पुरूषै = पुरुष नै · स्त्रीरुप् = स्त्रीको रूप · प्रणाम् = प्रणाम, ढोग

‘ब्रह्मालाई खबर भयो, र उनले तिनको मन पनि खुसी पारे। “यिनीहरू आश्रित र अनाथ हुन्” भनेर उनको मनमा किष्किन्धापुरी दिने विचार आयो। त्यहाँ एउटा बलवान् देवदूत हाजिर थियो, र ब्रह्माको आज्ञा पनि भयो: “यसलाई लगेर राजा बनाइदेऊ।”’

शब्दार्थ: खबर् = खबर, सूचना · मन्सुब = मनसुबा, विचार · आश्रित् = आश्रित, भर पर्ने · अनाथ् = अनाथ, रक्षक नभएको · देवदूत = देवताको दूत · मर्जी = आज्ञा

‘“किष्किन्धापुरीमा लगेर तिलक लगाइदेऊ; यो खुब मोजसँग राज्य गरोस्। सातै द्वीपमा जति वानर आदि छन्, तिनमाथि यसैको हुकुम चलोस्। ईश्वर नारायण पृथ्वीको भार हर्न जब रामचन्द्र हुनेछन्, तब उनैलाई सहायता दिन यो तत्पर होस्।”’

शब्दार्थ: तिलक = राजतिलक, अभिषेक · सोख्मा = सोखमा, मोजमा · सात् द्विप्मा = सात द्वीपमा · हुकुम् = आज्ञा, शासन · भारि = भार · तत्पर् = तयार

‘“किष्किन्धापुरीमा लगेर तिलक लगाइदेऊ” भन्ने हुकुम भएकाले (देवदूतले) ती ऋक्षाधिपलाई लगेर झट्टै राजा बनायो। बाली र सुग्रीव भनिने ती दुई तिनै ऋक्षाधिपका छोरा हुन्। हजुरलाई थाहा थियो, तैपनि मैले हजुरसामु सबै विस्तार सुनाइसकेँ।’

शब्दार्थ: भन्न्या = भन्ने · ऋक्षाधिपलाइ = ऋक्षाधिप (ऋक्षराज) लाई · झट् = झट्टै · विस्तार = विस्तार, पूरा वर्णन · सक्याँ = सकेँ · मालुम् = थाहा

टिप्पणी: ‘ऋक्षाधिप’ (भालुहरूका राजा, ऋक्षराज) यहाँ ब्रह्माको आँसुबाट जन्मेका वानरलाई भनिएको हो, जो बाली र सुग्रीवका पिता हुन्। १९५४ को छापाको शब्दार्थसूचीले यो शब्दको अर्थ ‘जाम्बवान्’ दिएको छ; त्यो अर्थ यहाँ मिल्दैन।

‘त्यसबेलादेखि किष्किन्धा वानरहरूको भयो, र सुग्रीवहरू त्यहाँ छन्। हजुर त सबैका ईश्वर हुनुहुन्छ; हजुरलाई यहाँ म के धेरै बताऊँ? नित्य आनन्दस्वरूप, चेतन आत्माका नाथ हजुरले यो लीलाको रूप धारण गरेर, पृथ्वीको सम्पूर्ण भार हरेर ब्रह्माजीलाई खुसी पार्नुभयो।’

शब्दार्थ: तहिं देखि = त्यसबेलादेखि · वानरकि = वानरहरूकी (नगरी) · सर्वेश्वर् = सबैका ईश्वर · चिदात्मनाथ् = चेतन आत्माका नाथ · लीलास्वरुप् = लीलाको रूप · भूभार् = पृथ्वीको भार

‘धर्म ठानेर (कसैले) बाली र सुग्रीव दुवैको गुण र जन्म सबै बखान गर्दै कीर्तन गरोस्। रघुनाथसँग केही नाता गाँसिन जाने हुनाले उसको पाप छुट्छ, र उसको धर्म पनि बढ्छ।’

शब्दार्थ: धर्म = धर्म, पुण्यको काम · कीर्तन् = कीर्तन, गुणगान · बखानी = बखान गरेर · सम्बन्ध = नाता · पर्न जाई = पर्न गएर, गाँसिएर · तेसलाई = उसलाई

‘यति कामले मात्र हजुरको वर्णन पूरा हुँदैनथ्यो, तैपनि हे रघुनाथ, “सबै ताप हरौँला” भनेर संसार यहाँ हजुरको वर्णन गर्छ। हे रघुनाथ, आज म अर्को कथा भन्छु: रावणले सीताजीलाई पनि हरेर लग्यो; त्यसमा उसको इरादा यस्तो थियो भन्ने।’

शब्दार्थ: वर्णन् = वर्णन, बयान · कर्मले = कामले, प्रयत्नले · हूँदैनथ्यो = हुँदैनथ्यो · ताप् = ताप, दुःख · हरौंला = हरौँला, हटाऔँला · इरादा = इरादा, मनसाय

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘हरौंला’ (हामी हरौँला) अनुसार संसारले आफ्ना सबै ताप हटाउन हजुरको वर्णन गर्छ भन्ने अर्थ लिइएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘रघुनाथले पाप र ताप हर्नेछन्’ भनेको छ। पहिलो पाउको ‘यति कर्मले’ (यति कामले, यति प्रयत्नले) पनि खुला छ।