रामको राज्य

यसरी रामको स्तुति गरेर अगस्त्य खुसी हुँदै गए। श्रीराम संसारी मानिसझैँ भएर अनेक विषयभोग गर्न थाले। पुष्पक विमान कुबेरकहाँ गएर फर्क्यो, र रामकै हजुरमा आयो। ‘नाथ, म कुबेरको हुकुमले फर्केँ’ भनेर उसले यस्तो बिन्ती गर्‍यो:

शब्दार्थ: रित् = रीत, तरिका · संसारी = संसारी मानिस · विषय भोग् = इन्द्रियका सुख · पुष्प विमान् = पुष्पक विमान · हजुर्मा = हजुरमा, सामु · फर्क्या = फर्केँ

‘(कुबेरले भने:) “पहिले रावणले तँलाई जितेर लग्यो, र तैँले उसैको सेवा गरिस्। अहिले श्रीरघुनाथले जितेर लिँदा तँ उनकै अधीनमा परिस्। यो धेरै उचित भयो; अझै पनि तँ जा, र प्रभुकै सेवा गर। हरि राम जब वैकुण्ठ जानेछन्, तब तँ यहाँ आउनू।”’

शब्दार्थ: पैल्हे = पहिले · गरिस् = गरिस् · ऐल्हे = अहिले · अधिन्मा = अधीनमा · योग्य = उचित · तइँले = तैँले

‘स्वामी, म पुग्नेबित्तिकै कुबेरले यति हुकुम गर्नुभयो। त्यही हुकुम मञ्जुर गरेर म खुसी हुँदै हजुरकहाँ फर्केँ।’ पुष्पकको बिन्ती सुनेर रघुनाथजीको पनि हुकुम भयो: ‘अहिले तँ जा; म सम्झुँला, अनि त्यस बेला तँ चाँडो आइज।’

शब्दार्थ: ख्वामित् = स्वामी · पुग्याथ्याँ = पुगेको थिएँ · मञ्जुर् = स्वीकार · फिर्याँ = फर्केँ · सम्झुँला = सम्झुँला · आयास् = आइज

रघुनाथले पुष्पकलाई बिदा दिए र राज्य भोगे। उनको राज्यमा बूढाहरूलाई पछि छोडेर कुनै बालक कहिल्यै मरेनन्। प्रभुले यस्तो राज्य गरे, र सबैको समय आनन्दमै बित्यो। तर श्रीरामको त्यस राज्यमा पनि एक दिन ठूलो अचम्म भयो।

शब्दार्थ: बिदा = बिदा · भोग् = भोग, उपभोग · बुढा = बूढाहरू · बाला = बालक · आनन्दमै = आनन्दमा नै · आश्चर्य = अचम्म

कतै एउटा ब्राह्मणको छोरो मरेछ, र बाबु रोइरहेका रहेछन्। श्रीरघुनाथले देखे, र प्रभुले त्यहीँ विचार गरे। ‘के कारणले यस्तो भयो?’ भनेर विचार गर्दा उनलाई याद आयो: त्यहाँ जङ्गलमा एउटा शूद्र तप गर्दै थियो। उनले उसलाई त्यसै बेला मारे।

शब्दार्थ: लडिका = छोरो, केटो · रह्याछन् = रहेछन् · विधि = घटना, यस्तो हाल · याद् = सम्झना · तप् = तपस्या · शूद्र = शूद्र

टिप्पणी: यो प्रसङ्ग परम्परामा सबैभन्दा बढी बहस भएका प्रसङ्गमध्ये एक हो। यस श्लोकमा तपस्वीको नाम छैन; वाल्मीकि रामायणको उत्तरकाण्डमा उनी शम्बूक हुन्, र त्यहाँ बालकको मृत्युको कारण नारदले रामलाई बताउँछन्। यहाँ श्लोकले भनेजति मात्र अनुवाद गरिएको छ।

तप गरिरहेको शूद्रलाई जब (प्रभुले) मारिदिए, केटो पनि उठ्यो। ब्राह्मण खुसी भए, र त्यो शूद्र चाहिँ पनि परमधाम गयो। यसरी (प्रजाको) पालना गर्दा कोही कतै दुःखी भएनन्। प्रभुले त्यहाँ ठाउँ-ठाउँमा कोटि लिङ्ग पनि थापे।

शब्दार्थ: मारि दिनु भो = मारिदिनुभयो · लडीको = केटो (ब्राह्मणको छोरो) · परमधाम् = परमधाम · चाहीं = चाहिँ · पालना = पालन, हेरचाह · कोटी = करोड

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘लिंगा’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘लिंदा’ राखिएको छ। दोस्रो पाउले ती शूद्र पनि परमधाम गए भन्छ; यस प्रसङ्गबारे ७.१०५ को टिप्पणी हेर्नुहोस्।

प्रभुले सीताजीलाई पनि संसारको सुख भोग गराए। ‘यही गाएर संसार तरोस्’ भनेर कथाको स्थापना पनि भयो। राजर्षिको चाल राखेर प्रभुकी प्रिया सीता मात्र थिइन्। (लोकलाई) शिक्षा दिनका खातिर उनले गद्दीमा बसेर राज्यका अनेक काम गरे।

शब्दार्थ: संसार्को = संसारको · तरुन् = तरून्, पार होऊन् · स्थापन् = स्थापना · प्रिया = प्यारी, पत्नी · राजर्षिको = राजर्षिको (ऋषिझैँ बस्ने राजाको) · गादिमा = गद्दीमा

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘भनि भन्या स्थापन् कथाको पनी’ को अर्थ स्पष्ट छैन: कथाको स्थापना कसले गर्‍यो भन्ने खुल्दैन। १९५४ र १९६७ का छापामा पनि ‘भन्या’ नै छ; १९७६ को छापामा ‘गर्या’ (गरे) छ, जसअनुसार प्रभुले नै कथाको स्थापना गरे भन्ने बुझिन्छ।