सीताको बिछोड
सीता वन किन गइन्? योजना कसको थियो?कथा · १३ श्लोक · ४ मिनेटकथा
दस हजार वर्ष राज्य गरेपछि सीताले रामलाई बिन्ती गरिन्: देवताहरू मेरो पाउ पर्दै भन्छन्, म अघि गएँ भने प्रभु पनि वैकुण्ठ पाल्नुहुन्छ। रामले यो ठीक माने र उपाय बताए: लोकको अपवाद लगाएर म तिमीलाई वनमा त्याग्छु; वाल्मीकिको आश्रममा तिमी दुई छोरा जन्माउनेछ्यौ, र पछि न्यायमा पस्दा धर्ती फाटेर तिमी वैकुण्ठ जानेछ्यौ। अनि रामले सभामा आफ्नो यश-अपयश सोधे। एक जनाले भन्यो, रावणले राखेकी सीतालाई राजाले चोखी भनी फिर्ता ल्याए। रामले लक्ष्मणलाई सीतालाई वनमा छोड्ने कठोर हुकुम दिए। रुँदै गरेकी सीतालाई वाल्मीकिले आश्रममा ल्याए, र राम विरक्त भएर मुनिजस्तै बसे। ग्रन्थ भन्छ, यो सब भगवान्को लीला थियो।
अयोध्याको दरबार, अनि वाल्मीकिको आश्रमनजिकको वनसीतारामलक्ष्मणवाल्मीकिगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
सीतासँगको संवादयस पाठमा सीता र रामको संवादपछि लोकापवादको प्रसङ्ग आउँछ।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ७.१०८
दस् हज्जार् जब वर्ष राज् गरि बित्या काल् ता यसै बिच् महाँ।
सीताले रघुनाथका चरणमा बिन्ती गरिन् एक् तहाँ।।
ख्वामित् नित्य हजूरका चरणकी दासी म हूँ ता पनी।
पर्छन् आयर पाउमा म सित खुप् ब्रह्मादि द्यौता पनी।।
दस हजार वर्ष राज्य गरेर समय बित्दै गयो। यसै बीचमा एक दिन सीताले त्यहाँ रघुनाथका चरणमा एउटा बिन्ती गरिन्: ‘स्वामी, म सधैँ हजुरका चरणकी दासी हुँ; तैपनि ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि आएर मेरो पाउमा पर्छन्, र मसँग खुब (अनुनय गर्छन्)।’
शब्दार्थ: हज्जार् = हजार · बित्या = बिते · ख्वामित् = स्वामी · दासी = सेविका · आयर = आएर · द्यौता = देवता
- श्लोक ७.१०९
गर्छन् बिन्ति हजुर् अघी गइ दिया आफैं प्रभू राम् पनी।
पाऊ लाग्नु हुन्याछ युक्ति यहि हो वैकुण्ठ जान्या भनी।।
भन्छन् बिन्ति गर्याँ हजुर् सित सबै ब्रह्मादिको मत् पनी।
जस्तो गर्न उचीत हो उहि हवस् ख्वामित् जनायाँ भनी।।
‘उनीहरू बिन्ती गर्छन्: “हजुर अघि गइदिनुभयो भने प्रभु राम आफैँ पनि पछि पाल्नुहुनेछ; वैकुण्ठ जाने उपाय यही हो।” उनीहरू यसो भन्छन्। ब्रह्मा आदि सबैको मत पनि यही हो भनी मैले हजुरसँग बिन्ती गरेँ। स्वामी, जे गर्न उचित छ, त्यही होस्; मैले जनाएँ मात्र।’
शब्दार्थ: अघी = अघि · गइ दिया = गइदिनुभयो भने · पाऊ लाग्नु हुन्याछ = पाल्नुहुनेछ, पछि आउनुहुनेछ · युक्ति = उपाय · मत् = विचार, राय · उचीत = उचित
- श्लोक ७.११०
सीताले विनती गरिन् र रघुनाथ्ज्यूको हुकुम् भो तहाँ।
बेस् भन्छन् अब गर्नु पर्दछ यसो वैकुण्ठ जाँदा महाँ।।
लोक्को एक् अपवाद् लगायर तिमीलाई बडा वन् महाँ।
लैगी त्याग् पनि गर्छु जानु तिमिले वाल्मीकि आश्रम् जहाँ।।
सीताले यसरी बिन्ती गरिन्, र त्यहाँ रघुनाथज्यूको हुकुम भयो: ‘(उनीहरू) ठीक भन्छन्; अब वैकुण्ठ जाने बेलामा यसो गर्नुपर्छ। लोकको एउटा अपवाद लगाएर म तिमीलाई ठूलो वनमा लगी त्याग पनि गर्छु; वाल्मीकिको आश्रम जहाँ छ, तिमी त्यहाँ जानू।’
शब्दार्थ: बेस् = ठीक, राम्रो · अपवाद् = अपवाद, लाञ्छना · लगायर = लगाएर · लैगी = लगेर · त्याग् = त्याग · आश्रम् = आश्रम
टिप्पणी: यहाँ सीताको वनवास सीता र रामको आपसी सल्लाह हो: देवताको बिन्तीमा सीता अघि वैकुण्ठ जान चाहन्छिन्, र रामले लोकापवादलाई बहाना बनाउने उपाय सुझाउँछन्। यो अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा रामले प्रजाको कुरा सुनेर आफ्नो र राज्यको यशका लागि सीतालाई त्याग्छन्; सीतालाई पहिले केही थाहा हुँदैन, उनले इच्छा गरेका आश्रम घुम्ने बहानामा उनलाई लगिन्छ, र लक्ष्मणले गङ्गापारि पुगेपछि मात्र साँचो कुरा बताउँछन्।
- श्लोक ७.१११
ऐल्हे गर्भ छ जन्मनन् दुइ कुमार् विर् विर् तिमीले पनी।
लोक्को यो अपवाद मेट्छु अब ता पस्छू म नीया भनी।।
याहीं आयर लोकका बिच महाँ न्यायै पसौली जसै।
फाट्निन् धर्ति र ताहिं बाट तिमिले वैकुण्ठ जानू तसै।।
‘अहिले तिमीलाई गर्भ छ; तिमीबाट दुई वीर कुमार जन्मनेछन्। अनि “लोकको यो अपवाद म मेटाउँछु, अब म न्यायमा पस्छु” भनेर तिमी यहीँ आउनेछ्यौ। मानिसहरूका बीचमा तिमी न्यायमा पस्नेबित्तिकै धर्ती फाट्नेछिन्, र त्यहीँबाट तिमी वैकुण्ठ जानू।’
शब्दार्थ: गर्भ = गर्भ, पेटमा बच्चा · जन्मनन् = जन्मनेछन् · विर् = वीर · नीया = न्याय (शपथको परीक्षा) · पसौली = पस्नेछ्यौ · फाट्निन् = फाट्नेछिन्
टिप्पणी: ‘नीया’, ‘न्याय पस्नु’: शपथ वा दिव्य परीक्षामा पसेर आफ्नो निर्दोषता देखाउनु। ७.१८१ र ७.१८८ मा यही शब्द फेरि आउँछ, जहाँ सीता ‘पस्छू म नीया’ भन्छिन्।
- श्लोक ७.११२
यस् रित्ले तिमि जाउली जब अघी क्यै काल् बसी मै पनी।
आऊँला किन बस्तछू कहि सक्याँ यै सुर् छ मेरो भनी।।
जानाको यहि सूर निश्चय गरी श्रीराम् सभामा गया।
हाम्रा यश् अपयश् कसो छ दुनियामा येहि सोद्धा भया।।
‘यसरी तिमी अघि जानेछ्यौ; म पनि केही समय बसेर आउँला। किन बसुँ र? मैले भनिसकेँ; मेरो विचार यही हो।’ जाने यही विचार निश्चय गरेर श्रीराम सभामा गए, र ‘संसारमा हाम्रो यश र अपयश कस्तो छ?’ भनी यही सोध्न थाले।
शब्दार्थ: जाउली = जानेछ्यौ · काल् = समय · सुर् = विचार, अठोट · जानाको = जानेको · अपयश् = अपयश, बदनाम · सोद्धा भया = सोध्न थाले
पाठ पक्का छैन: ‘किन बस्तछू कहि सक्याँ’ लाई ‘किन बसुँ र? मैले भनिसकेँ’ भनी पढिएको छ। ‘म किन बस्छु, सो भनिसकेँ’ भन्ने अर्थ पनि लाग्छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले यही लिएको छ), तर यसअघिका श्लोकमा रामले बस्ने कारण भनेका छैनन्।
- श्लोक ७.११३
सब्ले बिन्ति पनी गर्या हजुरमा बोल्छन् यशै यश् भनी।
एकाले पछि क्या भन्यो कि महराज् एक् सुन्छु अप्यश् भनी।।
रावण्ले वनमा हरी घर लगी क्यै दिन् त राख्यो पनी।
यस्ती हुन् इ सिता उनै कन घरै ल्याया छ चोखी भनी।।
सबैले हजुरमा बिन्ती गरे: ‘(मानिसहरू) यश नै यश बोल्छन्।’ पछि एक जनाले के भन्यो भने, ‘महाराज, म एउटा अपयश सुन्छु: रावणले वनबाट हरेर घर लगी केही दिन राख्यो पनि; यस्ती हुन् यी सीता, र उनैलाई चोखी भनेर (राजाले) घरमै ल्याउनुभएको छ।’
शब्दार्थ: यशै यश् = यश नै यश · एकाले = एक जनाले · महराज् = महाराज · अप्यश् = अपयश · हरी = हरेर · चोखी = पवित्र, शुद्ध
टिप्पणी: यो कुरा भन्ने मानिसको नाम श्लोकले दिँदैन। वाल्मीकि रामायणमा रामका साथी भद्रले नगरवासीहरू यस्तो भन्छन् भनी सुनाउँछन्; धोबीको प्रसिद्ध कथा पछिका कथनहरूबाट आएको हो।
- श्लोक ७.११४
यस्ती स्त्री पनि चोखि हो भनि यहाँ राजै त राख्छन् भन्या।
चोखी कुन् रहली यहाँ अब उपर् सम्पूर्ण वेश्यै बन्या।।
भन्छन् अप्यश येहि मात्र भनि यो बिन्ती गरेथ्यो जसै।
लक्ष्मण्जी कन डाकि ल्याउन हुकुम् दीया प्रभूले तसै।।
‘यस्ती स्त्रीलाई पनि चोखी हो भनेर राजा आफैँ यहाँ राख्नुहुन्छ भने, अबउप्रान्त यहाँ को चोखी रहली र? सबै वेश्या नै बन्लान्। अपयश यति मात्र भन्छन्।’ उसले यो बिन्ती गर्नेबित्तिकै प्रभुले लक्ष्मणजीलाई बोलाएर ल्याउन हुकुम दिए।
शब्दार्थ: राजै = राजा नै, राजा आफैँ · रहली = रहली, रहनेछे · अब उपर् = अबउप्रान्त · वेश्यै = वेश्या नै · डाकि = बोलाएर · दीया = दिए
वनमा सीताको बिछोडलक्ष्मणले सीतालाई वनमा छोड्छन्; वाल्मीकिले उनलाई आश्रममा आश्रय दिन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ७.११५
हूकुम्ले रघुनाथका हजुरमा लक्ष्मण् पुग्याथ्या जसै।
सुन्नैलाइ कठिन् हुन्या अति कठोर् हूकुम् भयो पो तसै।।
हे भाई इ सिताजिलाइ अहिले त्याग् गर्नु मैले पर्यो।
चोखी जानि लिंदा त दुर्यश बहुत् लोक्ले मलाई गर्यो।।
हुकुमअनुसार लक्ष्मण रघुनाथको हजुरमा पुग्नेबित्तिकै सुन्नै गाह्रो हुने अत्यन्त कठोर हुकुम भयो: ‘हे भाइ, अहिले मैले यी सीताजीलाई त्याग्नुपर्यो। चोखी जानेर लिँदा त लोकले मेरो धेरै बदनाम गर्यो।’
शब्दार्थ: पुग्याथ्या = पुगेका थिए · सुन्नैलाइ = सुन्नलाई नै · कठोर् = कठोर, कडा · त्याग् = त्याग · दुर्यश = बदनाम, अपकीर्ति · लोक्ले = लोकले, मानिसहरूले
- श्लोक ७.११६
सीतालाइ चढाइ जल्दि रथमा वाल्मीकिआश्रम् जहाँ।
जो ताहीं नजिकै गयेर वनमा छाडेर आऊ यहाँ।।
उत्तर् केहि गर्यौ भन्या त तिमिले मार्यौ म ऐल्हे मर्याँ।
भाई भोलि बिहान लानु वनमा हूकुम् त यै हो गर्याँ।।
‘सीतालाई छिट्टै रथमा चढाएर, वाल्मीकिको आश्रम जहाँ छ, त्यहीँ नजिकैको वनमा गई छाडेर यहाँ आऊ। यसमा तिमीले केही उत्तर फर्कायौ भने, तिमीले मलाई मार्यौ; म अहिल्यै मरेँ। भाइ, भोलि बिहानै वनमा लैजानू; मेरो हुकुम यही हो।’
शब्दार्थ: जल्दि = छिट्टै · चढाइ = चढाएर · उत्तर् = जवाफ · मार्यौ = मार्यौ · ऐल्हे = अहिले · लानु = लैजानू
- श्लोक ७.११७
लक्ष्मण्ले जब यो हुकुम् कन सुन्या ठूला सकस्मा परी।
प्रातःकाल महा उठ्या र बढिया एक् रथ् तयारी गरी।।
सीतालाइ चढाइ लैगि वनमा छोडेर आया पनी।
लागिन् गर्न विलाप् सिताजि वनमा छोड्या मलाई भनी।।
लक्ष्मणले यो हुकुम सुन्दा उनी ठूलो सकसमा परे। बिहान सबेरै उठेर उनले एउटा राम्रो रथ तयार पारे, र सीतालाई चढाएर वनमा लगी छोडेर फर्किए पनि। ‘मलाई वनमा छोडे’ भन्दै सीताजी वनमा विलाप गर्न थालिन्।
शब्दार्थ: सकस्मा = सकसमा, सास्ती र अप्ठ्यारोमा · प्रातःकाल = बिहान सबेरै · बढिया = राम्रो · तयारी = तयार · लैगि = लगेर · विलाप् = विलाप, रोइकराइ
टिप्पणी: ७.१०८–७.१११ मा सीता र रामले यसमा सल्लाह गरेका भए पनि यहाँ सीता छोडिँदा विलाप गर्छिन्; ग्रन्थले यसको कारण बताउँदैन, र जस्तो लेखिएको छ त्यस्तै उल्था गरिएको छ।
- श्लोक ७.११८
रुन्थिन् वाल्मिकिशिष्यले सुनि कह्या वाल्मीकिजी थ्यैं गई।
सून्या वाल्मिकिले र पूजन गर्या सीताजिको याद् भई।।
ल्याया आश्रममा र लोकजननी सीता इनै हुन् भनी।
स्त्रीजन्लाइ लगाइ खुप् सित गर्या सेवा सिताको पनी।।
उनी रुँदै थिइन्; वाल्मीकिका शिष्यले यो सुनेर वाल्मीकिजीकहाँ गई बताए। वाल्मीकिले सुने, र सीताजीलाई सम्झेर (चिनेर) उनको पूजा गरे। ‘संसारकी आमा सीता यिनै हुन्’ भनेर उनलाई आश्रममा ल्याए, र स्त्रीहरूलाई लगाएर सीताको राम्ररी सेवा पनि गराए।
शब्दार्थ: रुन्थिन् = रुँदै थिइन् · वाल्मिकिशिष्यले = वाल्मीकिका चेलाले · थ्यैं = कहाँ, नजिक · याद् भई = सम्झना भएर, चिनेर · लोकजननी = संसारकी आमा · स्त्रीजन्लाइ = स्त्रीहरूलाई
- श्लोक ७.११९
ती विप्रपत्निहरुले पनि लक्ष्मि जानी।
पूजा सिता कन गर्या अति भाग्य मानी।।
सीतापती पनि विरक्त भयेर सुख् भोग्।
छोडी मुनी सरि भया मनले लिया योग्।।
ती ब्राह्मणका पत्नीहरूले पनि सीतालाई लक्ष्मी जानेर, आफ्नो ठूलो भाग्य मानी उनको पूजा गरे। सीतापति (राम) पनि विरक्त भएर सुखभोग छोडी मुनिजस्तै भए, र मनले योग लिए।
शब्दार्थ: विप्रपत्निहरुले = ब्राह्मणका पत्नीहरूले · लक्ष्मि = लक्ष्मी · भाग्य = भाग्य · सीतापती = सीताका पति (राम) · विरक्त = विरक्त, मोहरहित · मुनी सरि = मुनिजस्तै
- श्लोक ७.१२०
लीला मेरि भनी सुनी कन तरुन् ई लोक् संसार् भनी।
लोकैका हितका निमित्त भगवान् मानिस् स्वरुप्का बनी।।
लीला गर्नु भयो र वृद्धहरुले जो गर्दथ्या सो गरी।
सत्कामै गरि दिन् बिताउनु भयो बाधा सबैका हरी।।
‘मेरो लीला सुनेर यी लोक संसार तरून्’ भनी, लोककै हितका लागि भगवान्ले मानिसको रूप लिएर लीला गर्नुभयो। ठूला-बूढाले जे गर्थे, त्यही गर्दै, सबैका बाधा हरेर, असल काम गरेर उहाँले दिन बिताउनुभयो।
शब्दार्थ: लीला = लीला, खेल · तरुन् = तरून् · निमित्त = लागि · स्वरुप्का = रूपका · वृद्धहरुले = बूढापाकाले · सत्कामै = असल काम नै
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी