रामगीता: मुक्तिको प्रश्न

लक्ष्मणजी साथमा थिए। उनले प्रभुजीसँग ‘सबैभन्दा ठूलो विष कुन हो?’ भनी सोधे, र प्रभुले पनि सबै कुरा विस्तारसँग भन्नुभयो। ‘ब्राह्मणको धन नै विष हो’ भनेर राजा नृगको कथा विस्तारसँग सुनेपछि लक्ष्मणजीको मन बुझ्यो, र उनी फेरि केही सोध्न लागे।

शब्दार्थ: साथ्मा = साथमा · थ्यैं = सँग, कहाँ · विष् = विष · ब्रह्मस्वै = ब्राह्मणको धन नै · नृगजिको = राजा नृगको · बूझ्यो चित्त = मन बुझ्यो

टिप्पणी: श्लोकले राजा नृगको कथा मात्र सङ्केत गर्छ। वाल्मीकि रामायणको उत्तरकाण्डमा पनि रामले लक्ष्मणलाई नृगको कथा सुनाउँछन्: धेरै गाई दान गर्ने ती राजाले भुलले एक ब्राह्मणको गाई अर्कैलाई दान दिए, र ब्राह्मणको श्रापले छेपारो भएर बस्नुपर्‍यो। ‘ब्राह्मणको धन विष हो’ भन्ने शिक्षा भागवत पुराणको कथामा कृष्णले दिएका छन्।

(लक्ष्मणले भने:) ‘हे नाथ, हजुर ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ, सबै देहका आत्मा र स्वामी हुनुहुन्छ; तैपनि यस्तो आकार लिएर हजुरले पृथ्वीको अनेक किसिमको भार हर्नुभयो। आत्मरूपी भगवान्, यी त लीला हुन्; यो कुरा भक्तहरूले मात्र जान्दछन्। यो लीला दयाका लागि भएको हो, यस्तो पनि (उनीहरू) मान्दछन्।’

शब्दार्थ: ज्ञान स्वरूप = ज्ञानस्वरूप · अधिन् = स्वामी (अधीश); शब्दशः अधीन · भूभार् = पृथ्वीको भार · आकृतीका = आकारका · फगत् = मात्र · दयानिमित्त = दयाका लागि

पाठ पक्का छैन: ‘अधिन्’ लाई ‘स्वामी, जसका अधीनमा सबै छन्’ भनी पढिएको छ; अध्यात्म रामायणको संस्कृतमा यहाँ रामलाई ‘अधीश’ (स्वामी) भनिएको छ। शब्दशः ‘अधीन’ लिँदा ‘अरूको वशमा’ भन्ने अर्थ लाग्छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसै गरी लिएको छ।

‘हजुरलाई यस्तो मालिक जानेर, स्वामी, म हजुरको पाउमुनि परेको छु। संसाररूपी गहिरो समुद्र कुन उपायले सजिलै तर्छु? जुन उपायले यो तरेर पछि म आनन्द भोग्दै सजिलै धाममा पुग्नेछु, त्यही युक्ति बताइबक्सियोस्।’

शब्दार्थ: मालिक = स्वामी · गभिर् = गहिरो · पाठले = उपायले, तरिकाले · तर्दछू = तर्छु · बताइ बक्सनु हवस् = बताइबक्सियोस् · पुग्न्याछू = पुग्नेछु

लक्ष्मणका यी वचन सुनेर रघुनाथले मुख हँसिलो पारे, र आफ्ना भक्त भाइ लक्ष्मणजीका सबै सन्ताप हरेर त्यहीँ तत्त्वज्ञान पनि दिनुभयो, जसलाई वेदहरूले पनि ‘मानिसलाई (संसार) तर्ने सजिलो साँघु यही हो’ भन्छन्।

शब्दार्थ: हँसीलो = हँसिलो · सन्ताप् = दुःख, पीर · तत्त्व ज्ञान = तत्त्वज्ञान · वेद्ले = वेदले · तर्न = तर्न · साँघू = साँघु, पुल

(रामले भने:) ‘वर्ण र आश्रमका जति कर्म (क्रिया) छन्, तिनलाई पहिले गरेर, दस इन्द्रिय र मन जितेर, गुरुको सामुन्ने गई, आत्मज्ञान मिलोस् भनेर गुरुको निरन्तर सेवा गरे, यसै रीतिले आत्मज्ञान पनि मिल्छ। कतिले यसरी संसार तरे।’

शब्दार्थ: वर्णाश्रमका = वर्ण र आश्रमका · क्रिया = कर्म, कर्तव्य · पैल्हे = पहिले · इन्द्रीय = इन्द्रिय · निरन्तर् = लगातार · तर्या = तरे

‘फलको इच्छा गरेर कर्म गर्छ भने, (मानिस) फेरि यस्तै देह लिएर त्यो फल भोग्छ पनि, र फेरि धेरै मन दिएर अरू कर्म नै गर्छ। ती कर्मका कारण बाध्य भएर यसै जगत्‌मा परी फेरि उसको देह बन्छ। यसै रीतिले ऊ यो संसारमा चक्रजस्तै निरन्तर घुमिरहन्छ।’

शब्दार्थ: फल् = फल · देह = शरीर · कर्मै = कर्म नै · करले = बाध्य भएर · भुवनमा = संसारमा · चक्रै सरी = चक्रजस्तै

‘सबैलाई यहाँ घुमाउने त अज्ञान नै हो, शत्रुजस्तो। त्यो ज्ञानले मात्र नष्ट हुन्छ, यो कुरा मनमा लिनू। अज्ञान र यी कर्मबीच फेरि (विरोध) कति नै छ र? त्यसैले क्रियाले अज्ञान नष्ट हुँदैन; यो ज्ञानजस्तो अर्को कुनै उपाय छैन।’

शब्दार्थ: अज्ञाने = अज्ञान नै · घुमाउन्या = घुमाउने · शत्रू सरीको = शत्रुजस्तो · लीनू = लिनू, बुझ्नू · तस्मात् = त्यसैले · ऊपाय = उपाय

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउ ‘अज्ञान्को र इ कर्मको छ कति फेर्’ खँदिलो छ। यसलाई ‘अज्ञान र कर्मबीच विरोध छैन’ (कर्म अज्ञानबाटै जन्मन्छ, त्यसैले त्यसको नाश गर्दैन) भनी पढिएको छ, जुन ७.१२८ र ७.१३० सँग मिल्छ।

‘अज्ञानबाट जन्मेका कर्मले न अज्ञान नष्ट हुन्छ, न राग नै छुट्छ। कर्म नै गर्छ भने, त्यही कर्मको धर्मले ऊ यसै जगत्‌मा घुम्छ। त्यसैले मानिसले ज्ञानको विचार गर्नुपर्छ; ज्ञानले कति पार भए। ज्ञान छाडेर कर्मले कुन मानिस संसार पार गयो र?’

शब्दार्थ: हवस् = होस्, हुन्छ · राग् = आसक्ति · छुटोस् = छुटोस्, छुट्छ · धर्मले = स्वभावले, नियमले · पार् भया = पार भए · जनहरू = मानिसहरू

‘विद्या (ज्ञान) लाई कर्म ठूलो सहायक हो, वेदले पनि यही भन्छ; त्यसैले सहायता होला भनेर मानिसले कर्म अवश्य गर्नुपर्छ — कोही यसो पनि भन्छन्। भनून्; तर विद्यालाई रत्तिभर पनि कुनै सहायता चाहिँदैन, यो बुझ। यसको विस्तार कति बताऊँ?’

शब्दार्थ: विद्यालाइ = विद्यालाई, ज्ञानलाई · सहाय = सहायता, सहायक · क्वै = कोही · भनुन् = भनून् · रती = रत्तिभर · विस्तार् = विस्तार

‘देहमा पूरा अभिमान भएपछि कर्म हुन्छन्; देह आदिमा भएको त्यही अभिमान गएपछि विद्या हुन्छ। विद्या र यी कर्मबीच त विरोध छ; (कर्म) सहायक कहाँ हुन्थ्यो? मुक्ति दिन विद्या एउटै समर्थ छ; यो कुरा यहाँ सबैले जान्नू।’

शब्दार्थ: अभीमान् = अभिमान, म देह हुँ भन्ने भाव · देहादिमाको = देह आदिमा भएको · विरोध् = विरोध · हुन्थ्यो कहाँ = कहाँ हुन्थ्यो र · समर्थ = सक्षम · मुक्ति = मोक्ष

पाठ पक्का छैन: ‘देह देहहरुमा’ लाई ‘देहमा’ भनी पढिएको छ। १९५४ र १९६७ का छापाका पादटिप्पणीले बम्बईको संस्करणमा ‘देह गेहहरुमा’ (देह र घरमा) पाठ भएको देखाउँछन्, र १९७६ को छापाले त्यही पाठ लिएको छ।

‘वाजसनेयी (बाजी) श्रुति र तैत्तिरीय भनिने श्रुतिहरूले पनि “विद्याले अरूको सहायता खोज्दैन” भन्ने यही कुरा भन्छन्। त्यसैले कर्मलाई विरोधी जानेर मानिसले सबै कर्म छाडिदिनू, र विद्या मात्र ठूलो बुझेर यसैमा यो मन लगाउनू।’

शब्दार्थ: बाजीका = वाजसनेयी शाखाका (शुक्ल यजुर्वेद) · श्रुति = वेद · तैत्तिरीय = तैत्तिरीय (कृष्ण यजुर्वेदको शाखा) · विरोधि = विरोधी · छाडी दिनू = छाडिदिनू · विद्यै = विद्या नै

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘विरोधी’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘विरोधि’ राखिएको छ।