रामगीता: स्फटिक र आत्मा

‘“तत्त्वमसि” भन्ने जुन वाक्य छ, यसको अर्थ जानिलिनू। यसमा तीन पद छन्; ती तीन पदको तात्पर्यमा मन देऊ। “तत्” को अर्थ परमात्मा हो; त्यस वाक्यमा “त्वम्” भन्नाले जीवात्मा हो; यी दुईको एकता बुझाउने पद “असि” हो। रातदिन यसको विचार गर्नू।’

शब्दार्थ: तत्त्वमसी = तत्त्वमसि (त्यो तिमी हौ) · वाक्यार्थ = वाक्यको अर्थ · पद = शब्द · तात्पर्यमा = आशयमा · परात्म = परमात्मा · ऐक्य = एकता

‘यो सबै शरीर मायाले बनेको हो, र अन्त्यमा मर्ने पनि हो। हेर, यस्तो प्रकारले बनेको सबैमा पाँच महाभूत नै छन्। संसारको सुख-दुःखको साधनका रूपमा जुन यो देह देखिन्छ, सबैले यसलाई “स्थूल उपाधि” भन्छन्; यही यसको नाम हो।’

शब्दार्थ: मायाले = मायाले, भ्रमको शक्तिले · आखिर् = आखिर, अन्त्यमा · मर्न्या = मर्ने · महाभुतै = महाभूत नै · साधन = साधन, माध्यम · स्थूलोपाधि = स्थूल उपाधि (मोटो आवरण)

‘दस इन्द्रिय, मन र अपञ्चीकृत (एकआपसमा नमिसिएका) भूत — यी जम्मा सोह्र जुन छन्, यसलाई “स्थूल उपाधि” भनिन्छ; सबैको भोगको मूल साधन यही हो। यो सधैँ यसै स्थूल उपाधिभित्र रहन्छ; यिनको वियोग हुनेबित्तिकै सबैको स्थूल उपाधि गलेर जान्छ; कसैको पनि एक क्षण टिक्दैन।’

शब्दार्थ: इन्द्रीय = इन्द्रिय · अपञ्चिकृत = अपञ्चीकृत, नमिसिएका · सोह्र = सोह्र · भोग साधन् = भोगको साधन · वियोग् = छुट्टिनु · गलेर = गलेर, सडेर

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउमा यी सोह्र तत्त्वलाई पनि ‘स्थूलोपाधि’ भनिएको छ, र १९५४, १९६७ का छापा तथा होमनाथको संस्करणमा पनि यस्तै छ। यसले पछ्याउने वेदान्तमा इन्द्रिय, मन र अपञ्चीकृत भूतले बनेको भोगको साधनलाई सूक्ष्म उपाधि (सूक्ष्म शरीर) भनिन्छ, र तेस्रो पाउले पनि यो स्थूल उपाधिभित्र रहन्छ भन्छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यहाँ ‘सूक्ष्मोपाधि’ लेखेको छ। पाठ जस्तो छ त्यस्तै उल्था गरिएको छ।

‘जीव त मुक्त छ, स्फटिकजस्तै शुद्ध र निर्मल। तर उपाधिका कारण त्यो निर्मल (जीव) पनि सङ्गको गुणले उही उपाधिजस्तै हुन्छ। यिनै दुई उपाधिबाट जीव फरक छ भनेर राम्ररी बुझ्नेबित्तिकै ऊ उसै बेला मुक्त हुनेछ; नत्र अर्को कुनै उपाय छैन।’

शब्दार्थ: जीव् = जीव · फटिक् = स्फटिक · उपाधी = उपाधि, आवरण · सङ्गगुणले = सङ्गतको गुणले · फरक् = फरक, अलग · तस्सै = उसै बेला

‘रातो वस्तुको सङ्गमा रहेको स्फटिक ठ्याक्कै रातोजस्तै देखिन्छ। त्यस्तै आत्मा पनि उपाधिको सङ्गमा भएर उपाधिजस्तै हुन्छ। तर आत्मामा कुनै उपाधि छैन, न स्फटिकमा कतै केही रातो छ; यो झल्को झूटो मात्र हो। यही विचार जताततै राम्ररी राख्नू।’

शब्दार्थ: राताका = रातो वस्तुका · स्फटिक = स्फटिक · रातै सरी = रातोजस्तै · झुट्टै = झूटो नै · झलक् = झल्को · जत्ता ततै = जताततै

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘यो झलक्’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘त्यो झलक्’ राखिएको छ।

‘जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति — यी तीन वृत्ति पनि यस बुद्धिका हुन्। नित्य सुखस्वरूप यस ब्रह्मरूपमा यिनलाई झूटै देखिन्छ। यो जानेर मानिसले वृत्तिको निरोध गरी यो आत्मा जानिलिनू, र आत्माभित्र (देखिने) उपाधिलाई झूटो जानेर छाडिदिनू।’

शब्दार्थ: जाग्रत् = जाग्रत्, ब्युँझेको अवस्था · सुषुप्ति = गहिरो निद्रा · वृत्ति = मनको अवस्था · सुखरुप् = सुखस्वरूप · वृत्तिनिरोध् = वृत्तिको निरोध, थाम्नु · झुटा = झूटो

‘आत्मा सुखरूप हो; दुःखरूपको संसार उसमा कहाँ छ र? अज्ञानले गर्दा मात्र (संसार) आत्मामा साँचो रूपमा झल्किन्छ, र ज्ञानले (त्यो) लीन पनि हुन्छ — डोरीलाई साँप बुझ्नुजस्तै मात्र हो। त्यस्तै ईश्वरमा यस्तो अनेक किसिमको जगत् देखिन्छ।’

शब्दार्थ: सुख रूप = सुखस्वरूप · झल्कन्छ = झल्किन्छ · लिन् = लीन · डोरि = डोरी · साँप् = सर्प · तरहको = किसिमको

‘अहङ्कारका जति (गुण) छन्, यी सबैको चिदात्मा (चेतनस्वरूप आत्मा) मा अध्यास (झूटो आरोप) हुन्छ। इच्छा आदि पनि बुद्धिका धर्म हुन् भनी बुझ; तिनमा कुनै सार छैन। यो आत्मा साक्षी हो, यी सबैबाट अलग छ, र सबैमा पसेको पनि छ — जसरी फलाममा आगो पस्छ, त्यस्तै प्रकारले।’

शब्दार्थ: अध्यास् = अध्यास, झूटो आरोप · चिदात्ममा = चेतनस्वरूप आत्मामा · अहङ्कारका = अहङ्कारका · साक्षि = साक्षी · पृथक् = अलग · लोहहरुमा = फलाममा

‘गुरु र वेदका वचनद्वारा यही आत्मालाई चिन्नुपर्छ। आत्मालाई चिन्यो भने, ऊ उसै घडी मुक्त भयो भनी बुझ। त्यसैले “आत्मा यस्तै रूपका हुन्” भनेर मानिसले आत्मविचार गर्नुपर्छ; अज्ञान नष्ट गराउन अरू उपाय छैनन्।’

शब्दार्थ: चिह्न = चिन्न · वचन्ले = वचनले · घरी = घडी · आत्मविचार = आत्माको विचार · अवर् = अरू · उपाई = उपाय