रामगीता: ध्यान र भक्ति

‘आत्मा यसरी चिनिन्छ: पहिले (मानिस) एकान्तमा गएर बसोस्; दस इन्द्रिय जितेर, मन पनि जितेर आत्मविचारमै लागोस्। यो सारा प्रकाशित जगत् जुन छ, यो आत्माकै सत्ता हो भनी जानोस्। यही तत्त्व बुझेपछि आफू पनि पूर्णरूपको भइन्छ।’

शब्दार्थ: चिह्निन्छ = चिनिन्छ · एकान्तमा = एकान्तमा, एक्लै · आत्मैविचार्मा = आत्मविचारमै · प्रकाश् = प्रकाश · आत्मसत्ता = आत्माको सत्ता · होइन्छ = भइन्छ

‘अज्ञानको अवस्थामा ओङ्कार सारा जगत्‌को वाचक (बोध गराउने शब्द) हो। ज्ञानपछि त्यो वाचक कहाँ हुन सक्छ र? (त्यो) आत्मामै लीन हुन्छ। अ, उ, म — यी तीन, विश्व आदि साक्षीसहित, आत्मामा लीन भएपछि त्यस बेला निर्मल, उपाधिरहित आत्मा मात्र रहन्छ।’

शब्दार्थ: ओङ्कार् = ओङ्कार, ॐ · वाचक = बोध गराउने शब्द · ज्ञानोत्तर् = ज्ञानपछि · विश्वादि = विश्व आदि · साक्षीसहित् = साक्षीसहित · उपाधीरहित् = उपाधिरहित

टिप्पणी: वेदान्तअनुसार ॐ का तीन अक्षर अ, उ, म क्रमशः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिका अनुभवकर्ता विश्व, तैजस र प्राज्ञसँग जोडिन्छन्; श्लोकले ‘विश्वादि’ (विश्व आदि) मात्र भन्छ।

‘त्यही आत्मा म हुँ भन्ने कुरा ज्ञानको विचारले जसै दृढ भयो, त्यस्तो मानिसलाई जीवन्मुक्त भनिन्छ; ऊ कुनै तापमा पर्दैन। सबै इन्द्रियको शमन गरेर, बलिया काम आदिको नाश गरेर समाधिमा अभ्यास गर्नू; त्यसो गरे म हरि सजिलै सामुन्ने देखिन्छु।’

शब्दार्थ: दृढ = पक्का · जीवन्मुक्त = जिउँदै मुक्त · ताप्मा = तापमा, दुःखमा · इन्द्रीयशमन् = इन्द्रियको शमन · कामादिको = काम आदिको · देखिन्छु = देखिन्छु

‘(मानिसले) यही पूर्ण, अनन्त आत्मरूपको नित्य ध्यान गरिरहोस्। जे प्रारब्ध छ, त्यो बुझेर, बलियो भएर, यी सबै दुःख-सुख सहोस्। यसै रीतिले दिन बिताउँछ भने, यो देह छुट्नेबित्तिकै संसारका सबै दुःख छाडेर ऊ उसै बेला ममा लीन हुन्छ।’

शब्दार्थ: अनन्त = अन्त्य नभएको · ध्यान् = ध्यान · प्रारब्ध = प्रारब्ध, सुरु भइसकेको कर्मफल · सहोस् = सहोस् · छुट्ला = छुट्ला, छुट्नेछ · मैमा = ममा

‘देहधारी भएर न सुरुमा, न अन्त्यमा, न बीचमा पूर्ण आनन्द हुन्छ; यो साँचो कुरा हो भनी सबैले जान्नू। त्यसैले मानिसले यो विधि छोडेर राम्ररी आत्मविचार गर्नू। (त्यस्तो मानिस) पानी समुद्रमा पुगेर मिलेझैँ ममा मिलिजान्छ।’

शब्दार्थ: आदीमा = सुरुमा · देहधारी = शरीर धारण गरेको · पूर्णानन्द = पूर्ण आनन्द · विधि = विधि, नियम · जलधिमा = समुद्रमा · पौंचेर = पुगेर

पाठ पक्का छैन: ‘यो विधि छोडि’ लाई कर्मकाण्डका विधि (नियम) छोडेर भनी पढिएको छ, जुन ७.१३१ को ‘सब् कर्म छाडी दिनू’ सँग मिल्छ; ‘देहधारीको यो चाल छोडेर’ भन्ने अर्थ पनि लाग्न सक्छ।

‘आत्मा मात्र सत्य हो; यो सबै जगत् झूटो हो, झूटै हो। डोरीलाई साँप बुझेझैँ, नबुझ्दा यो साँचो देखिन्छ। “जान्न खोजेँ, तर यो जानिएन” भन्छ भने, मेरा चरणमा परेर सेवा गरोस्; (सेवा गर्नेले) जान्दछन्। नत्र त (यो भ्रम) जसरी पनि टर्दैन।’

शब्दार्थ: झूटै = झूटो नै · बिबुझमा = नबुझ्दा, अज्ञानमा · जानिइयेन = जानिएन · चरण्मा = चरणमा · नतर = नत्र · टर्दैन = टर्दैन, हट्दैन

‘वेदको सार र रहस्य, यो सबै मैले भनेँ। जसले यसको विचार गर्छन्, तिनका करोडौँ-हजारौँ जन्मका सबै पाप सजिलै टर्छन्। त्यसैले, भाइ, यो सबै जगत् चटक (जादुको खेल) जस्तै झूटो हो भनी विचार गर, र आनन्दरूप भएर ममा सधैँ भक्ति लगाएर रह।’

शब्दार्थ: सार = सार, मुख्य कुरा · रहस्य = गोप्य कुरा · कोटी = करोड · सहस्रका = हजारौँका · चटक् = चटक, जादुको खेल · रहू = रहनू, रह

‘(कोही) मेरो यही सगुण स्वरूपलाई खुसी मानेर भजून्, वा (कोही) निर्गुण, परिपूर्ण आत्मरूपमा यो मन लगेर राखून्; ती दुवै मजस्तै हुन्, ती म नै हुन्, मजस्तै बनेका। तिनले कुल्चिदिँदा पनि सबै भुवन पवित्र हुन्छन्।’

शब्दार्थ: सगुण् = गुणसहितको · भजन् = भजन, आराधना · निर्गुण् = गुणरहित · धरुन् = राखून् · तुल्य = बराबर, जस्तै · कुल्ची = कुल्चेर

‘गुरुका चरणमा र मेरा वचनमा पनि श्रद्धा र भक्ति रहोस्। यसलाई श्रुतिको सार बुझेर, मूल तत्त्व यही हो भनी पढोस्। यस रीतिले यो पढ्यो भने पनि (मानिस) अज्ञानको नाश गरी मेरै रूप बनिजान्छ, र सजिलै संसारसागर तरेर जान्छ।’

शब्दार्थ: श्रद्धा = आस्था · भक्ति = भक्ति · गुरूचरणमा = गुरुका चरणमा · श्रुतिसार् = श्रुति (वेद) को सार · मुल् तत्त्व = मूल तत्त्व · संसारसागर् = संसाररूपी समुद्र

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘भत्ति’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘भक्ति’ राखिएको छ।