शत्रुघ्नको अभियान

एक दिन यमुना नदीको तीरमा बस्ने मुनीश्वरहरू, जसमा भार्गवहरूमध्ये च्यवन थिए र उनीसँग बस्ने अरू पनि थिए, ‘हाम्रो आपत् टरोस्’ भनेर श्रीरघुनाथको हजुरमा आए। रघुनाथबाट खुब आदर पाउँदा ऋषिगण पनि खुसी भए।

शब्दार्थ: तिर = तीर, किनार · मुनीश्वर्हरू = मुनीश्वरहरू, ठूला मुनि · भार्गव्मा = भार्गवहरूमध्ये (भृगुका वंशमा) · आपत्ति = आपत्, विपत् · छुट्नन् = छुटून्, टरून् · आदर् = आदर, सम्मान

रामले भने: ‘म ब्राह्मणहरूको सेवक हुँ। हजुरहरूले ठूलो कृपा गर्नुभयो; म धन्य भएँ। कुन काम छ, जे इच्छा छ, सेवकलाई अह्राइबक्सियोस्। म सेवक हुँ; सबै पूरा गर्छु।’ रामको यस्तो हुकुम हुनेबित्तिकै च्यवनले त्यहाँ रामको हजुरमा आफ्नो आपत् बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: सेवक् = सेवक · धन्य = धन्य · अह्राइ बक्सनु हवस् = अह्राइबक्सियोस् · सिद्ध = पूरा · आपत् = आपत्, विपत्ति · तसै = त्यसै बेला

‘हे नाथ, मधु नामका एक दैत्य थिए, शिवका प्यारा महात्मा। शिवले खुसी हुँदा उनलाई कहिल्यै नचुक्ने त्रिशूल पनि दिए। रावणकी कुम्भीनसी नामकी एउटी बहिनी थिइन्; मधुले उनीसँग बिहे गरेका थिए। उनको एउटा छोरा जन्मियो, जो संसारको काँडा भयो, र जसले सबै चाल राक्षसकै लियो।’

शब्दार्थ: दैत्य = दैत्य, असुर · त्रिशुल् = त्रिशूल · अमोघ् = कहिल्यै नचुक्ने · बीहा = बिहे · लोककण्टक = संसारको काँडा · राक्षसैको = राक्षसकै

‘उसको नाम लवण हो; उसको चाल राक्षसको छ। हे रघुनाथ, त्यही त्रिशूल लिएर ऊ अनेक बाधा दिँदै सबै ऋषिलाई दुःख दिन्छ। यो आपत् टरोस् भनेर हामी हजुरकहाँ आएका छौँ।’ उनीहरूले यसो भन्नेबित्तिकै रामको हुकुम भयो: ‘उसको पीर नमान्नू; म अहिल्यै उसलाई मार्छु।’

शब्दार्थ: राक्षसि = राक्षसी, राक्षसको · चाल् = चाल, बानी · आपद् = आपत्, विपत् · अनेकन् = अनेक · ताप = दुःख, पीर · मार्छु = मार्छु

यसैबीच रघुनाथले सबै भाइलाई सोधे: ‘कसले गएर ऋषिहरूको प्राणदाता बनी त्यो काँडा लवणलाई मार्छौ?’ भरतले हात जोडेर बिन्ती गरे: ‘स्वामी, म जान्छु।’ त्यहीँ शत्रुघ्नजीले पनि फेरि अत्यन्त उचित बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: यै बिच्मा = यसैबीच · कण्टक = काँडा · प्राणदाता = प्राण दिने, जीवनरक्षक · हात् जोरी = हात जोडेर · ख्वामित् = स्वामी · उचित् = उचित, सुहाउँदो

‘लक्ष्मणले पनि पहिले हजुरसँगै गएर ठूला काम गरे। भरतजीले पनि योगीजस्तै भएर दुःख नै भोगे। स्वामी, आज हुकुम भयो भने म खुसी भएर अहिल्यै त्यहाँ जान्छु।’ यो बिन्ती सुन्दा प्रभु राम अत्यन्त खुसी भए।

शब्दार्थ: बडा = ठूला · दुःखै = दुःख नै · सरीका = जस्तै · ऐल्हे = अहिले · ठाकुर् = ठाकुर, प्रभु · बहुतै = धेरै, अत्यन्त

धेरै खुसी भएर रामले त्यहाँ शत्रुघ्नलाई यस्तो हुकुम दिए: ‘आज म तिमीलाई गद्दी दिन्छु; पछि त्यहाँ पुरी बनाएर राज गर। तर पहिले छिट्टै लवणलाई मारिहाल; यो बाण लैजाऊ।’ बाणहरूमध्ये जुन मुख्य थियो, त्यही झिकेर उनले शत्रुघ्नलाई बाण पनि दिए।

शब्दार्थ: गादी = गद्दी, राजगद्दी · पूरी = पुरी, नगर · पैल्हे = पहिले · जल्दि = छिट्टै · जउन् = जुन · झिकी = झिकेर

अनि रामले कस्तो अर्ती दिए भने: ‘भाइ, शिवको त्रिशूल उसको घरमै छ। ऊ नित्य त्यसको पूजा गरेर आहारका लागि टाढा वनमा जान्छ। शिवको त्यो त्रिशूल लिन उसलाई घरसम्म जानै नदेऊ। ऊ फर्कंदै गर्दा त्यहीँ लड्नू र यही बाणले हान्नू; ऊ मर्नेछ र उतै ढल्नेछ।’

शब्दार्थ: अर्ती = अर्ती, सल्लाह · आहार खातिर् = आहारका लागि · परै = पर, टाढा · न पावस् = नपाओस् · फिर्दामा = फर्कंदा · गिर्ला = ढल्ला

‘त्यो शिवको त्रिशूल लिन पायो भने ऊ त्यही त्रिशूलले सबैको नाश गराउनेछ; यो कुरा राम्ररी विचार गरेर ध्यानमा राख्नू। उसलाई मारेपछि त्यो मधुवनमा एउटा राम्रो सहर बनाऊ, जहाँ बस्न सुहाओस्, र सबैलाई त्यहाँ बस्ने खुब रहर लागोस्।’

शब्दार्थ: नष्ट = नाश · सुर् = सुर, ध्यान · मधूवन = मधुवन (मधुको वन) · बेस् = राम्रो · सहर् = सहर, नगर · रहर् = रहर, इच्छा

‘त्यो नगरीको नाम मथुरा हुनेछ; त्यसैलाई राजधानी बनाएर, सबैका अनेक किसिमका विपत्ति हरेर तिमी राज गर्नू। पहिले एक्लै गएर राक्षसलाई मार; सेना पछि आउँछ, तीस-चालीस हजार।’ ‘त्यहाँ राज गर’ भनेर रामले उनलाई राज्य दिए।

शब्दार्थ: नगरी = नगर, सहर · राजधानी = राजधानी · विपत्ती = विपत्ति · हरी = हरेर · एक्लै = एक्लै · पछी = पछि

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘तिस् चालीस हजार’ लाई यहाँ पछि आउने सेनाको सङ्ख्या भनेर पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यसै बुझेको छ); यसलाई राज्य गर्ने वर्षको सङ्ख्या भनेर पनि बुझ्न सकिन्छ। होमनाथको छापामा यो पाउ नै फरक छ। १९५४ र १९६७ का छापामा पहिलो पाउमा ‘मथुरा’ को सट्टा ‘मधुरा’ छ।

आशीर्वाद दिएर ‘ऋषिहरूसँगै जाऊ’ भन्ने हुकुम हुनेबित्तिकै शत्रुघ्नजीले उनीहरूसँग गएर हुकुमबमोजिम काम गरे। उनले तुरुन्तै राक्षसलाई मारे, र त्यहीँ मथुरा पुरी बन्यो। शत्रुघ्नजीले पनि हुकुमबमोजिम त्यहीँ बसेर राज गरे।

शब्दार्थ: आशीर्वाद् = आशीर्वाद · माफिक = बमोजिम, अनुसार · तुरुन्त = तुरुन्तै · पूरी = पुरी, नगर · मथूरा = मथुरा · तहिं = त्यहीँ