लव र कुश

सीताका पनि दुई सुकुमार छोरा जुम्ल्याहा जन्मिए। वाल्मीकि ऋषिले ती दुई छोराको न्वारन गरे। जेठाको नाम उनले कुश राखे, र जो कान्छा थिए, उनको नाम लव राखे। यसरी क्रमैसँग नाम राखेर उनले उनीहरूलाई अनेक शास्त्र पढाइदिए।

शब्दार्थ: सुकुमार् = सुकुमार, कोमल · जम्ल्याह = जुम्ल्याहा · नाम्कर्म = नामकरण, न्वारन · जेठाको = जेठाको · कान्छा = कान्छा · क्रमै सित = क्रमैसँग

वेदको अर्थ जानून् भनेर बेलैमा उनीहरूको व्रतबन्ध पनि भयो। उनीहरू वेद पढ्न थाले, र शास्त्रहरूको तात्पर्य पनि जाने। उनीहरू उत्तम, निर्मल सूर्यवंशमा जन्मेका थिए; ‘उनीहरूमा यो अभ्यास थिएन’ भन्नु त खोक्रो कुरा मात्र हुन्थ्यो।

शब्दार्थ: वेलैमा = बेलैमा, समयमै · व्रतबन्ध = व्रतबन्ध (जनै लगाउने संस्कार) · वेदार्थ = वेदको अर्थ · तात्पर्य = तात्पर्य, अर्थ · वंश सूर्य्य = सूर्यवंश · फुस्रा = खोक्रो, बेकारको

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउलाई ‘सूर्यवंशमा जन्मेकाहरूमा यो अभ्यास थिएन भन्नु खोक्रो कुरा हो’ भनेर पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई अर्कै ढङ्गले बुझेको छ, र होमनाथको छापामा यो पाउ नै फरक छ।

वाल्मीकिले सारा रामचरित्रलाई गाउन मिल्ने गरी काव्यको रीतले कविता बनाए। उनले खुसी भएर त्यो पढाइदिए, र उनीहरू त्यो गाउँथे; त्यो गाउँदा उनीहरूले तीनै लोकलाई वशमा पारे।

शब्दार्थ: सकल = सबै, सारा · रामचरित्रलाई = रामको चरित्र, रामकथालाई · काव्यरितले = काव्यको रीतले · गर्दथ्या = गर्थे · त्रिभुवनै = तीनै लोक · वश पारि लीया = वशमा पारे

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘कर्न’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘गर्न’ राखिएको छ।

जुम्ल्याहा दुई भाइ सुन्दर कुमार हातमा सितार लिएर, ताल र सुर मिलाउँदै, पूरा सुरसाथ गाउँथे। त्यो गान सुनेर त्यस वनका सबै ऋषिगण खुसी हुन्थे, र ती दुईलाई ‘ठूला हुन्’ भनेर मान गर्दै खुब माया गर्थे।

शब्दार्थ: कुमार् = कुमार, राजकुमार · सितारा = सितार (एक बाजा) · सुर् = सुर, स्वर · ताल् = ताल · गानले = गानले, गीतले · मानले = मान गरेर

यसरी रामचरित्र गाएर, सबैको मन खुसी पार्दै उनीहरू वाल्मीकिकै आश्रममा बस्थे, र वाल्मीकि जे भन्थे, सधैँ त्यही गर्थे।

शब्दार्थ: यै रीतले = यसै रीतले, यसरी · सम्पूर्णको = सबैको · रहन्थ्या = बस्थे · गर्थ्या = गर्थे · सधैं = सधैँ · भन्थ्या = भन्थे

यसैबीच रामले सबै अश्वमेध यज्ञ गरेर अनेक दान दिए। सीताजी वनमा थिइन्, र उनले सुनकी सीता बनाइलिए। ब्रह्मर्षिहरू, पृथ्वीका ठूल-ठूला राजाहरू, र ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य सबै ‘तमासा हेरौँ’ भनेर त्यहाँ पुगे।

शब्दार्थ: अश्वमेध्हरू = अश्वमेध यज्ञहरू · दान् = दान · सुनकी = सुनकी · ब्रह्मर्षी = ब्रह्मर्षि · पृथिविका = पृथ्वीका · तमासा = तमासा, रमिता

वाल्मीकि ऋषि जहाँ जान्थे, कुश र लव उनीसँगै हिँड्थे। सोध्ने फुर्सद पाएपछि कुशले त्यहाँ केही कुरा सोधे: ‘हे सर्वज्ञ गुरु, (प्राणी) कुन तरिकाले बन्धनमा पर्छन्? अनि कुन उपायले सबै बन्धन सजिलै तोडेर पार तर्छन्?’

शब्दार्थ: फुर्सत = फुर्सद, मौका · सर्वज्ञ = सबै जान्ने · कउन् = कुन · बन्धन् विषे = बन्धनमा · पाठ्ले = उपायले, बाटोले · सहज् = सजिलै

टिप्पणी: कुशको यो प्रश्न र त्यसपछिको उपदेश (७.१६७–७.१७३) वाल्मीकि रामायणमा पाइँदैन।

‘“यसरी बाँधिन्छन्, यति गरे संसार तर्छन्” भन्ने यो तत्त्व बताइबक्सियोस्, ताकि म मूढले पनि जानूँ।’ कुशको यस्तो प्रश्न सुन्नेबित्तिकै वाल्मीकिले पनि ‘यसले बाँधिन्छ’ भन्दै यसको तत्त्व बुझाइदिए।

शब्दार्थ: बाँधिन्छन् = बाँधिन्छन् · तर्छन् = पार गर्छन् · तत्त्व = सार, मर्म · बताइ बक्सनुहवस् = बताइबक्सियोस् · मूढो = मूर्ख · बुझाइ बक्सनु भयो = बुझाइदिनुभयो

‘यो जीवले गलत ढङ्गले, विचार नगरी अहङ्कारलाई मन्त्री बनाउँदा, र मन्त्रीले आफूमा जति गुण थिए ती सबै जीवमा मिलाइदिँदा, मन्त्रीको वशमा परेर यही जीव ‘म नै अहङ्कार हुँ’ भन्न थाल्छ, र विषयहरूमा मन्त्रीले भनेबमोजिम गर्छ; यसरी यो जीव बाँधिन्छ।’

शब्दार्थ: जिव्ले = जीवले · बिहकै = बेहकै, गलत ढङ्गले · मन्त्री = मन्त्री, सल्लाहकार · अहङ्कार् = अहङ्कार · वशमा = अधीनमा · विषयमा = इन्द्रियका विषयमा

पाठ पक्का छैन: ‘बिहकै’ लाई १९५४ को छापाको शब्दकोशअनुसार ‘बेहक, अन्यायपूर्वक’ अर्थात् गलत ढङ्गले भनेर पढिएको छ। चौथो पाउको ‘भन्या गर्यो’ लाई ‘(मन्त्रीले) भनेको गर्‍यो’ भनेर बुझिएको छ; १९५४ का सम्पादकले यहाँ ‘गड्यो’ (भासियो) पाठ राम्रो हुन्थ्यो भनेका छन्।

‘सत्त्व, रज र तम भन्ने जुन तीन गुण छन्, यी अहङ्कारकै रूप हुन्। मनले विचार गरेर हेर्दा यी तीनै कुनै सारका छैनन्। सत्त्वमा इच्छा राखे पनि ऐश्वर्य भोग्छन्; रजले ‘मेरी स्त्री, मेरा छोरा’ भन्दै संसारकै व्यवहार बढ्छ।’

शब्दार्थ: सत्व = सत्त्व (गुण) · तम = तमस् (गुण) · त्रिगुण = तीन गुण · सारका = सारका, तत्त्वका · ऐश्वर्य = ऐश्वर्य, वैभव · व्यवहार = दुनियादारी

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘सत्व र रज् तम’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘सत्व रजस् तम’ राखिएको छ।

‘जो तमोगुणमा खुसी हुन्छन्, तिनीहरू त कीरा भएर सधैँ विपत्तिमा भौँतारिन्छन्; जहाँ गए पनि सुखसयल पाउँदैनन्। जो तीन गुणलाई तुच्छ बुझेर राम्ररी आत्माको विचार गर्छन्, तिनै सबै बन्धन तोडेर सजिलै संसार तर्छन्।’

शब्दार्थ: कीरा = कीरा · फिर्छन् = भौँतारिन्छन्, घुम्छन् · सुख सयेल् = सुखसयल · तुच्छ = तुच्छ · आत्मैविचार् = आत्माकै विचार · तर्दछन् = तर्छन्

‘त्यसैले अहङ्कारलाई तुच्छ ठानेर, “म पूर्ण आत्मा हुँ” भनी जानेर, तिमी आत्माकै विचारमा चित्त लगाऊ। मैले साँचो भनेँ; यो कुरा तिमी जानिराख।’

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसकारण · तुच्छ = तुच्छ · मानी = ठानेर · पूर्ण = पूर्ण · चित्त देऊ = मन लगाऊ · भन्याँ = भनेँ

वाल्मीकिबाट यति तत्त्व पाएर ती वीर कुशलाई ज्ञान भयो। उनी नित्य मुक्त नै थिए; तैपनि यहाँ संसारमा उनी काम गर्दै रहे।

शब्दार्थ: देखी = बाट · ज्ञान् = ज्ञान · वीरलाई = वीरलाई · मुक्तै = मुक्त नै · तथापि = तैपनि · लोक माहाँ = संसारमा