रामसभामा रामकथा

एक दिन वाल्मीकिले अर्ती दिए: ‘हे छोराहरू, तिमीहरू गाउँछौ। तिम्रो गान सुनेर दुनियाँ खुसी हुन्छ, र तिमीहरू अत्यन्त यश पाउँछौ। श्रीरामको पनि गान सुन्ने मन भएको छ; गएर गाओ।’ यसो भनेपछि दुवै जना गाउन लागे, र मिलेर गाए।

शब्दार्थ: अर्ति = अर्ती, सल्लाह · गाउँछौ = गाउँछौ · दुनियाँ = संसार, मानिस · यश् = यश, कीर्ति · लाया = लागे · मीलेर = मिलेर

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘मन् आयेर गाऊ’ लाई ‘(रामको) सुन्ने मन भएको छ, (गएर) गाओ’ भनेर पढिएको छ; होमनाथको छापा र १९७६ को छापामा ‘आयो र’ छ। यसलाई ‘(रामकहाँ) आएर गाओ’ भनेर पनि बुझ्न सकिन्छ।

‘गानले खुसी भएर केही बकस भयो भने, बकस भएका जति चीज छन्, सबैलाई तृणजस्तो ठानेर तिमीहरूले रत्ति पनि नलिनू।’ वाल्मीकिबाट यो अर्ती पाएर कुश र लव अत्यन्त खुसी भए, र दुवै भाइ ऋषिहरूको सामुन्ने अगाडि गएर गाउन लागे।

शब्दार्थ: बक्सिस = बकस, इनाम · चिज् = चीज · तृण = तृण, घाँस · झैं = जस्तो · रती = रत्ति, अलिकति पनि · साम्ने = सामुन्ने

त्यो अपूर्व गान सुनेर रघुनाथजीको पनि मन त्यतै गयो। ‘यो गानले मेरो मन पनि हरिलियो; यी को हुन्?’ भन्ने उनलाई लाग्यो। ‘सामुन्ने बोलाएर म यही गान फेरि सुन्छु’ भन्ने विचार गरी उनले धेरै राजा, पण्डित र वृद्धजनलाई राखेर ठूलो सभा गरे।

शब्दार्थ: अपूर्व = अपूर्व, अनौठो · हरि लिया = हरिलियो · डाकि = बोलाएर · इरादा = इरादा, विचार · राजन् = राजाहरू · वृद्ध = बूढापाका

‘अब म गान सुन्छु; ती कुमारलाई यहाँ बोलाऊ, उनीहरू सभामा आऊन्’ भन्ने हुकुम भयो, र हुकुमअनुसार दुई कुमार सभामा आए। कुमारहरूको रूप देखेर सबैले आश्चर्य माने: ‘यी कसका कुमार हुन्? कसरी रामजस्तै भए?’

शब्दार्थ: डाक = बोलाऊ · याहिं = यहीँ · कुमार् = कुमार · मूर्ति = रूप, आकृति · आश्चर्य = अचम्म · सरीका = जस्तै

‘रामकै जस्ता वस्त्र र गहना भए त रामचन्द्र कुन हुन् भनेर चिन्नै गाह्रो हुनेछ’ भन्ने कुरा सबै गर्न थाले। जब दुई भाइ गान्धर्व सुरमा गाउन थाले, गान सुन्दा तीनै लोकका नाथ हरि अत्यन्त खुसी भए।

शब्दार्थ: सरि = जस्तै · वस्त्र = लुगा · भूषण = गहना · चिह्नैलाइ = चिन्नलाई नै · गान्धर्व = गन्धर्वहरूको (सङ्गीत) · त्रैलोक्यका = तीनै लोकका

त्यहीँ उनले भरतजीलाई हुकुम दिए: ‘लौ, खिल्लत देऊ।’ भरतले पनि छिट्टै दस हजार रुपियाँ लगेर दिए। दस हजार रुपियाँ दिँदा पनि ती सबैलाई तृणजस्तो ठानेर, उनीहरू त्यही घडी धन छोडेर वाल्मीकिजी जहाँ थिए त्यहीँ गए।

शब्दार्थ: खिल्लत् = खिल्लत, मानको पोसाक वा इनाम · लगी कन = लगेर · जल्दी = छिट्टै · तृण् = तृण, घाँस · धन् = धन · तेसै घरी = त्यसै घडी