वाल्मीकिको साक्ष्य, सीता पृथ्वीमा

श्रीरघुनाथले जाने कि यी त सीताजीका कुमार हुन्। त्यसैबीच प्रभुले शत्रुघ्नलाई पनि हुकुम दिए: ‘हे भाइ, तिमी अहिल्यै छिट्टै वाल्मीकिजी जहाँ हुनुहुन्छ त्यहाँ जाऊ, र सीताजी र वाल्मीकिलाई लिएर दौडेर यहाँ आऊ।’

शब्दार्थ: जान्या = जाने · कुमार् = कुमार, छोरा · त्यै बिच्मा = त्यसैबीच · जल्दि = छिट्टै · लिई = लिएर · दौडेर = दौडेर, हतारमा

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा रामले वाल्मीकिकहाँ दूत पठाउँछन्; यहाँ शत्रुघ्न आफैँ जान्छन्।

‘म अहिले सीतालाई नियाँ दिन्छु; सीताजी नियाँ पसून्। आफ्नो दोष फालेर, निर्मल भएर सीताजी खुसी भई बसून्।’ श्रीरघुनाथको यति हुकुम हुँदा शत्रुघ्न छिट्टै गए, र वाल्मीकि ऋषिको चरणमा परेर सबै बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: नियाँ = न्याय, परीक्षा · पसुन् = पसून् · दोष = दोष, लाञ्छना · अफालि = फालेर · निर्मल = निर्मल, शुद्ध · चरणमा = पाउमा

बिन्ती सुनेर रामको जुन आशय थियो, त्यो वाल्मीकिले बुझे, र त्यहीँ तुरुन्तै जवाफ दिए: ‘सीता भोलि नियाँ पस्लिन्।’ वाल्मीकिबाट जवाफ पाएर शत्रुघ्न फर्किए, र श्रीरामचन्द्रजीको हजुरमा पुगेर त्यो कुरा बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: आशय = आशय, मनसाय · जानी लिया = जानिलिए, बुझे · पस्लिन् = पस्लिन् · उत्तर् = उत्तर, जवाफ · तुरुन्तै = तुरुन्तै · फर्की = फर्केर

प्रभुले पनि जब त्यहाँ ऋषिको उत्तर सुने, ‘सीता भोलि नियाँ पस्छिन्’ भन्ने कुरा मानिसले जानून् भनेर हुकुम भयो। यति हुकुम सुनेर ‘तमासा हेरौँ’ भन्दै सबै मानिस आए: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र जति थिए सबै, र महर्षिहरू पनि।

शब्दार्थ: उत्तरा = उत्तर · प्रभूले = प्रभुले · लोक = मानिसहरू, जनता · जानुन् = जानून् · तमासा = तमासा, रमिता · महर्षी = महर्षि

त्यसैबीच वाल्मीकि सीताजीलाई लिएर त्यहाँ आए। सीताजी पनि श्रीराममा मन लगाएर यज्ञमा पुगिन्। सीताजीलाई देखेर सबै मानिसले ‘राम्रो भयो, धेरै राम्रो भयो’ भने। त्यसै बेला ती वाल्मीकिजी पनि त्यहाँ बोल्न लागे।

शब्दार्थ: ताहिं = त्यहाँ · तेहि बिचमा = त्यसैबीच · यज्ञमा = यज्ञमा · मन् दिई = मन लगाएर · बेस् = राम्रो · बखतमा = बेलामा

‘श्रीरामजीसँग बिन्ती गर्छु’ भनेर वाल्मीकि रामको अगाडि सरे, र हजुरमा धेरै बिन्ती गरे: ‘सीताजी अत्यन्त शुद्ध हुनुहुन्छ। कुश र लव पनि हजुरकै छोरा हुन्। कहाँसम्म बिन्ती गरूँ? हजुरको मनमा केही शङ्का रह्यो भने बरु म नै हजुरको अगाडि शपथ खान्छु।’

शब्दार्थ: सर्या = सरे · शुद्ध = पवित्र · छोरे = छोरा · कहाँ तक् = कहाँसम्म · शपथ् = शपथ, कसम · बरू = बरु

‘मैले केही झुटो बोलेँ भने, “यसले हजुरको अगाडि झुटो कुरा बोल्यो” भनेर प्रभुले आज मेरो जति तपस्या छ, सबै निष्फल पारिदिऊन्।’ वाल्मीकिको शपथ सुनेर रघुनाथजीको यो हुकुम भयो: ‘मेरो मनमा कत्ति पनि संशय छैन; यो शपथ साँचो हो।’

शब्दार्थ: झुटो = झूटो · निष्फल् = निष्फल, बेकार · तपस्या = तपस्या · संशय = शङ्का · कत्ति = अलिकति पनि · साँचो = सत्य

‘लङ्कामा पनि पहिले एक पटक नियाँ दिँदा उनले जितिन्, र मैले सीतालाई लिएँ। अहिले भने मानिसले अपवाद गरे, र त्यो मेटाउन मैले उनलाई छोडिदिएँ। अरूले अपवाद गरे भनेर त्यसैकारण मैले साँच्चै सीताको त्याग गरेँ। त्यस्तो भए पनि नरिसाउनुहोस्; यसमा क्षमा गर्नुहोस्।’

शब्दार्थ: निया = न्याय, परीक्षा · जीतिन् = जितिन् · अपवाद् = अपवाद, निन्दा · मेट्न = मेटाउन · त्याग् = त्याग · क्षमापन् = क्षमा

‘कुश र लव दुवै मेरै छोरा हुन्, जुम्ल्याहा जन्मेका। सीताजी पनि शुद्ध छिन्; मैले सबै बुझेँ, मेरा सन्देह हटे।’ रघुनाथको यस्तो हुकुम भयो। यस्तो हुकुम भए पनि सीताजी त्यसै बेला ‘म नियाँ पस्छु’ भनेर तयार भइन्।

शब्दार्थ: मेरै = मेरै · जम्ल्याह = जुम्ल्याहा · बुझ्याँ = बुझेँ · सन्देह = शङ्का · ता पनी = तापनि · नीया = न्याय, परीक्षा

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा वाल्मीकिको शपथपछि पनि राम सबैका सामु सीताको शुद्धताको प्रमाण चाहन्छन्; यहाँ रामले कुनै शङ्का छैन भनेपछि सीता आफैँ परीक्षाका लागि तयार हुन्छिन्। डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘ते’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘त’ राखिएको छ। १९५४, १९६७ र १९७६ का छापामा ‘तब बखत्’ को ठाउँमा ‘तस बखत्’ छ।

ब्रह्मा आदि सबै लोकपाल सीता भएको ठाउँमा आए। ब्रह्मा आदिका अगाडि सीता त्यहाँ केही बोल्न थालिन्: ‘रामका चरणमा मेरो जस्तो भक्ति छ, त्यो उहाँहरूले जानिलिऊन्। म साँची हुँ भने भूमिले मलाई अहिले जाने बाटो देऊन्।’

शब्दार्थ: ब्रह्मादीहरु = ब्रह्मा आदि · लोकपाल्हरु = लोकपालहरू · भक्ति = भक्ति · साँची = साँची, शुद्ध · भुमीले = भूमिले, पृथ्वीले · दिउन् = देऊन्

सीताजीका यस्ता वचन पृथ्वीले सुनिसक्नेबित्तिकै उनले एउटा राम्रो सिंहासन तयार पारेर सीताजीलाई त्यसमा राखिन्। त्यही सिंहासनमा बसेर जननीले मनमा उदासीनता लिइन्, र भूमिले सीताजीलाई जानका लागि राम्रो बाटो दिइन्।

शब्दार्थ: वाणि = वाणी, वचन · पृथिविले = पृथ्वीले · सिंहासन = सिंहासन · जननिले = जननीले, आमाले · औदास्य = उदासीनता, विरक्ति · बढिया = राम्रो

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘अकीथिन्’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘सकीथिन्’ राखिएको छ।

यसरी जननी सीता जब गइन्, मानिसहरू ठूलो मोहमा परे। इन्द्र आदिले भने निकै खुसी हुँदै राम्रो पुष्पवृष्टि गरे। त्यहाँ प्रभुले संसारी मानिसजस्तै भएर सीताको शोक गरे; ब्रह्मा आदिले उनको सामुन्ने अगाडि गएर उनलाई सम्झाए।

शब्दार्थ: जननी = आमा · मोह = मोह, बेहोसी · पुष्पवृष्टी = फूलको वर्षा · शोक् = शोक · संसारी = संसारी मानिस · बुझाउनु भयो = सम्झाउनुभयो

उनले बुझे, शोक पर राखे, र बाँकी रहेका सबै काम पूरा गरेर त्यहाँ भएका सबै ब्राह्मणलाई दान दिए। यज्ञमा जति मानिस थिए, तिनीहरू धनले भरिपूर्ण भए। उनले बिदा दिए, र टाढाबाट आएका जति थिए, सबै बिदा भएर गए।

शब्दार्थ: बूझी = बुझेर · पर गरी = पर राखेर · सम्पूर्ण = पूरा · पूर्णै = भरिपूर्ण · देसि = देसी, परदेशबाट आएका · बीदा = बिदा