कैकसी र रावणको जन्म

(अगस्त्यले भने:) ‘“त्यसैले आज तिमी विश्रवा ऋषिकहाँ जाऊ; उनको सामुन्ने गएर, हात जोडेर, उनका चरणकी दासी बनेर ऋतुदान माग।” “यस्तै छोरा अवश्य हुनेछन्; यी वीर उनैका छोरा हुन्” भनेर सुमालीले छोरीलाई त्यहाँ विश्रवाकहाँ पठायो।’

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · हात् जोरी = हात जोडेर · ऋतुदान = ऋतुकालमा सहवासको दान · चरण्की = चरणकी · अवश्य = पक्कै · तेस्ले = उसले

‘कैकसी छिट्टै विश्रवाकहाँ गइन् र सामुन्ने उभिइरहिन्। भुइँतिर नजर झारेर उनी खुट्टाले जमिनमा कोर्न थालिन्। कैकसीको यो चेष्टा देखेर विश्रवाले पनि त्यहाँ सोधे: “तँ कसकी कन्या होस्? भन्, किन यहाँ अगाडि आइस्?”’

शब्दार्थ: खडा = उभिएकी · नजर् दिई = नजर झारेर · लेख्ती = कोर्दै · जमिन्मा = जमिनमा · चेष्टा = हाउभाउ, चाला · कस्कि = कसकी

‘सोध्दा कैकसीलाई लाज लाग्यो; उनी लाजको सकसमा परिन्, र यत्ति बिन्ती गरिन्: “हजुरले ध्यानबाटै सबै जानिबक्सियोस्।” बिन्ती सुनेर ऋषिले झट्ट विचार गरे, र सबै थाहा हुनेबित्तिकै भने: “तँ छोरा पाउन आइछस्।”’

शब्दार्थ: लाज् = लाज · सकस्मा = सकसमा, अप्ठ्यारोमा · ध्यानैले = ध्यानबाटै · जानि बक्सनु हवस् = जानिबक्सियोस् · मालुम् = थाहा · आइछस् = आएकी रहिछस्

‘“आज दारुण बेला पारेर तैँले ऋतुदान मागिस्; म दिन्छु पनि। तर बेलाजस्तै भयङ्कर रूपका दुईवटा छोरा हुनेछन्।” यसरी कठोर कुरा गरेर उनले ऋतुदान दिए। ती कुरा सुन्नेबित्तिकै कैकसीले “अब म कुन रीतले असल छोरा पाउँ?” भनेर धेरै गुनिन्।’

शब्दार्थ: वेला = बेला · दारुण = कठोर, डरलाग्दो · दोटा = दुईवटा · सरीका = जस्तै · भारी बात् = कठोर कुरा · गुनिन् = गुनिन्, सोचिन्

टिप्पणी: ‘दारुण बेला’ भनेको डरलाग्दो, अशुभ बेला हो; श्लोकले त्यो कुन बेला हो भन्दैन। वाल्मीकि रामायणमा कैकसी विश्रवाकहाँ साँझपख पुगेकी भनिएको छ।

‘त्यही बेला कैकसीले बिन्ती गरिन्: “स्वामी, हजुर पति भएर पनि त्यस्ता छोरालाई म कसरी मन बुझाउँला? यो मन कठिन भयो।” बिन्ती सुनेर त्यहाँ ती विश्रवालाई पनि दया उठ्यो, र उनले भने: “तेस्रो छोरा रामचरणको दास, खुब बुद्धिमान् हुनेछ।”’

शब्दार्थ: बखत् = बेला · ख्वामित् = स्वामी · बुझाउँला = (मन) बुझाउँला · कठिन् = कठिन, गह्रौँ · राम्चरणको = रामचरणको · दास् = दास, सेवक

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा विश्रवाले कान्छो छोरा धर्मात्मा र वंशसुहाउँदो हुने भन्छन्; रामको दास हुने कुरा यस ग्रन्थको भनाइ हो।

‘ऋषिले खुब कृपा गरेर पत्नी कैकसीलाई यति दिए। कैकसी खुसी भइन्; ऋषि धेरै मन लगाएर ध्यानमा रहे। गर्भ पूरा भएपछि दस टाउका र बीस हात लिएर रावण जन्मियो। अनेक किसिमका उल्का आदि देखिए, र भूमि खुब काँपी।’

शब्दार्थ: दीया = दिए · ध्यान्मा = ध्यानमा · सिर् = शिर, टाउको · भुजा = पाखुरा, हात · उल्का = उल्का, खस्ने तारा · कामिन् = काँपी

‘रावणपछि, उसैको मुनि, अति वीर कुम्भकर्ण जन्मियो। त्यसपछि शूर्पणखा जन्मी, र गुणका खानी विभीषण पनि जन्मे। विभीषण शान्त स्वभावका र असल भए; उनी शास्त्र सुनेर बस्थे। कुम्भकर्ण अति दुष्ट भयो; ऊ डुलेर मुनिहरूलाई खान्थ्यो।’

शब्दार्थ: जन्म्या = जन्मे · गुणनिधान् = गुणका खानी · शान्तात्मा = शान्त स्वभावका · शास्त्रै = शास्त्र नै · डूलेर = डुलेर · मुनी = मुनिहरू

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘उसैका मनी’ को अर्थ स्पष्ट छैन; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापामा पनि यस्तै छ। यहाँ ‘उसैभन्दा मुनि’, अर्थात् उसको ठीक कान्छो भाइ, भनी लिइएको छ। डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘जम्न्या’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘जन्म्या’ राखिएको छ।

‘बहिनी शूर्पणखा दुष्ट स्वभावकी भएर संसारमा डुल्थी। पछि ऊ नकटी भई; हजुरको तेजले ऊ कहाँ बाँच्थी र? रावणको त कहाँसम्म बखान गरूँ? ऊ सबै लोकको रोगजस्तै थियो। सबैलाई डर देखाउँदै, तीन लोकलाई वशमा पार्दै रावण दिनदिनै बढ्न थाल्यो।’

शब्दार्थ: बैन्ही = बहिनी · दुष्टात्म = दुष्ट स्वभावकी · नक्कट्टी = नकटी, नाक काटिएकी · बखान् = बखान, वर्णन · रोग् = रोग · बढन् = बढ्न

‘हजुर सबैका अन्तर्यामी, साक्षी, हरेक हृदयमा आत्मरूपले रहनुभएका, निर्मल, सर्वज्ञ, पूर्ण प्रभु हुनुहुन्छ, र अहिले मानिसको रूप लिनुभएको छ। हजुरले आज लीला गरेर रावण आदि सबैका कुरा सोध्नुभयो। भगवन्, म विस्तारमा बिन्ती गर्छु; अरूको तेज हर्ने अरू जो छन्, तिनको पनि।’

शब्दार्थ: सर्वान्तर्यामि = सबैका अन्तर्यामी · साक्षी = साक्षी · आत्मरुप्ले = आत्मरूपले · रह्ययाका = रहनुभएका · नरको = मानिसको · तेज् हर्या = तेज हरेका

टिप्पणी: पहिलो पाउको ‘रह्ययाका’ १९५४ को छापामा ‘रह्याका’ (रहेका) छ; अर्थ त्यही लिइएको छ।

‘केही अनुग्रह पाएर, हजुरलाई ब्रह्मस्वरूप प्रभु भनेर जानेर म डुल्छु।’ अगस्त्य ऋषिले जब यस्तो बिन्ती गरे, प्रभुले ऋषिलाई साँचो कुरा बताए।

शब्दार्थ: ब्रह्म स्वरुप् = ब्रह्मस्वरूप · हजूरलाई = हजुरलाई · डुल्छु = डुल्छु, हिँड्छु · अनुग्रह = कृपा · बिन्ति लाया = बिन्ती गरे · साँचो कुरो = साँचो कुरा

(रामले भने:) ‘यो सबै जगत् माया हो भनेर सधैँ जानेर, यसका विषयमा रत्तिभर पनि आनन्द नमानी, सबै पाप हर्ने मेरो भजन गरिरहोस्। सजिलैसँग पार तर्ने उपाय यही हो।’

शब्दार्थ: माया = माया, भ्रम · नित्य = सधैँ · विषयमा = विषयमा, इन्द्रियका भोगमा · रति भर् = रत्तिभर · भजन् = भजन · हर्न्या = हर्ने