कौशल्यालाई भक्तियोग

सीताजीसँग वियोग भएपछि श्रीराम विरक्त भए। यज्ञस्थल छोडेर छोराहरूलाई साथमा लिई उनी छिट्टै अयोध्या गए। ‘श्रीराम आए’ भनेर आमा कौशल्या पनि खुसी भइन्। अन्त्यका लक्षण देखेर ‘यही उचित हो’ भनी उनले ज्ञानको कथाको चर्चा चलाइन्।

शब्दार्थ: वियोग् = बिछोड · विरक्तै = विरक्त नै, संसारबाट मन हटेका · यज्ञस्थान् = यज्ञस्थल · जल्दी = छिट्टै · निहारि = हेरेर, देखेर · बेस् = राम्रो, उचित

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘लक्षण् अन्त्य निहारि’ लाई यहाँ ‘(आफ्नो जीवनको) अन्त्यका लक्षण देखेर’ भनी पढिएको छ; होमनाथको छापामा ‘लक्षण अन्त्यकि जानि’ (अन्त्यका लक्षण जानेर) पाठ छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले भने ‘लक्षण्’ लाई लक्ष्मण बुझेर ‘लक्ष्मणतिर ध्यान दिएर हेरेर’ भनेको छ।

कौशल्याले रामलाई त्रिभुवनका स्वामीहरूका पनि नाथ, लक्ष्मीपति रमानाथ भनी जानिन्। ‘कुन उपायले बन्धन छुट्ला?’ भनेर उनले मनमा ठूलो दुःख मानिन्। उनी आइन्, पाउमा परिन्, अनि रामजीको चरणमा बिन्ती पनि गरिन्: ‘कुन उपायले बन्धन छुट्छन्, यति मलाई भनिदिनुहोस्; आज म हजुरको शरणमा आएँ।’

शब्दार्थ: त्रिभुवनपतिका = तीन लोकका स्वामीहरूका · रमानाथ = लक्ष्मीपति, विष्णु · पाठ्ले = बाटोले, उपायले · बन्ध = बन्धन · कहू = भन्नुहोस् · शरण्मा = शरणमा

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘आया’ थियो; १९६७, १९७६ र होमनाथका (१९५४ को OCR मा चन्द्रबिन्दु छुटेको) छापा अनुसार ‘आयाँ’ राखिएको छ।

यस्तो बिन्ती सुनेर राम निकै खुसी पनि भए, र बन्धन छुट्ने उपायमध्ये ‘सबैभन्दा ठूलो यही हो’ भनेर उनले आमालाई भक्तियोग बताए: ‘भक्तियोगमा पनि जुन भक्ति तीन गुणभन्दा परको छ, त्यही गर्नू। गङ्गाजीको धारजस्तै बनाएर यो मनलाई ममाथि नै लगाउनू।’

शब्दार्थ: छुट्न्या = छुट्ने · भक्तियोग् = भक्तिको मार्ग · माइलाई = आमालाई · त्रिगुणरहितकी = तीन गुणभन्दा परकी · प्रवाहा = प्रवाह, धार · धर्नू = राख्नू, लगाउनू

टिप्पणी: तीन गुण भनेका सत्त्व, रज र तम हुन्।

‘ममाथि मन लगाउने मानिस सजिलै भक्तिमान् बन्छन्। मुक्ति चार किसिमका छन्; ती चारै मुक्तिलाई पनि उनीहरू तल परेको तिनकाजस्तै ठान्छन्। साधना गर्दा “ममाथि मन लगाउनु” भनेको के हो, त्यो बुझिलिनुहोस्। अब म त्यसको वर्णन गर्छु; सबै बुझिलिनुहोस्, यहाँ सबै खुलस्त छ।’

शब्दार्थ: धर्न्या = राख्ने, लगाउने · भक्तिमान् = भक्त · मुक्ती = मुक्ति · तृण् = तिनका, घाँस · साधना = अभ्यास, साधना · खुलस्ता = खुलस्त, प्रस्ट

टिप्पणी: परम्परामा चार मुक्ति सालोक्य (भगवान्‌कै लोकमा बस्नु), सामीप्य (नजिक हुनु), सारूप्य (उस्तै रूप पाउनु) र सायुज्य (एकाकार हुनु) भनिन्छन्।

‘विषयभोगमा कहीँ पनि इच्छा नराख्नू, र सबै धर्मको पालन पनि गर्नू। असल काम गर्नू; हिंसा घटिया हो भन्ने विचार मनमा राख्नू। मेरो दर्शन गर्नू, धेरै स्तुति र पूजा गर्नू, धेरै स्मरण गर्नू। पाउमा परेर दण्डवत् गर्नू; यसैले तरिन्छ।’

शब्दार्थ: विषयमा = इन्द्रियका भोगमा · थाम्नू = पालन गर्नू · सत्काम् = असल काम · घटीया = घटिया, तल्लो · दण्डवत् = घोप्टो परेर ढोग्ने · तरी = तरेर, पार भएर

‘सबै प्राणीमा म छु भन्ने विचार राखेर अनासक्त भएर बस्नू। साँचो बोल्नू; ठूला मानिस भेटिँदा तुरुन्तै गएर उनको चरणमा पर्नू। दुःखीमाथि दया गर्नू, र आफूसमान भएकाहरूसँग मित्रता पनि राख्नू। यम आदिको पनि पालन गर्नू; असल बाटा यिनै हुन्।’

शब्दार्थ: असङ्गी = अनासक्त · बडा = ठूला मानिस · दुःखि = दुःखी · मैत्री = मित्रता · यमादिको = यम आदि (संयम) को · बाटा = बाटाहरू

टिप्पणी: यम भनेका अहिंसा, सत्य आदि संयम हुन्; ‘आदि’ ले नियमजस्ता अरू अनुशासन जनाउँछ।

‘वेदान्त सुन्नू; खुसी भएर सधैँ नामको कीर्तन गर्नू। सज्जनसँग सत्सङ्ग गर्नू, र दिनदिनै काममा सोझो भएर बस्नू। “मेरो देह” भन्ने अति ठूलो अहङ्कार पनि छोड्नू। यो मनलाई शुद्ध पारेर मेरा जति धर्म छन्, ती सबै बुझ्नू।’

शब्दार्थ: वेदान्तै = वेदान्त नै · कीर्तन् = भजन-कीर्तन · सतसङ्ग = सत्सङ्ग, असल सङ्गत · सोझो = सोझो, इमानदार · अहङ्कार् = घमण्ड, म-पन · शुद्ध = सफा, निर्मल

‘जसरी फूलमा बास्ना रहन्छ, र फूलमै रहेको बास्ना पनि हावाको वशमा परेर उडेर नाकसम्म आइपुग्छ; त्यसरी नै योगमा मन लगाइयो भने त्यो योगरूपी हावाले पनि बास्नाझैँ मनलाई उडाएर सजिलै ममा ल्याइपुर्‍याउँछ।’

शब्दार्थ: गन्ध = बास्ना · वायूका = हावाका · नाक्मा = नाकमा · योगवायू = योगरूपी हावा · उडायर = उडाएर · मैमा = ममा नै

‘म सबैको आत्मा हुँ, यति नबुझी जसले सनकमा मात्र पूजा गर्छन्, उनीहरूदेखि म कत्ति पनि खुसी हुन्नँ; जति गरून्, उनीहरू व्यर्थै शरीर खियाउँछन्। पूजा गर्नु भनेको त्यही हो; त्यो नगरे उनले कुन पूजा गरे? उनीहरूलाई सधैँ मृत्युको डर हुन्छ; उनीहरू संसारमै परेका छन्।’

शब्दार्थ: सर्वात्मा = सबैको आत्मा · सनक् = सनकमा, बिनाबुझाइ · व्यर्थै = बेकारमा · हर्दछन् = खियाउँछन्, नष्ट गर्छन् · तेहि = त्यही · भय = डर

पाठ पक्का छैन: ‘सनक्’ (सनक, धुन) लाई यहाँ ‘बिनाबुझाइ, सनकमा मात्र’ भनी लिइएको छ। १९६७ र १९५४ का छापामा पनि ‘सनक’ नै छ; १९७६ को छापामा ‘फकत्’ (मात्र) र होमनाथको छापामा ‘सदा’ पाठ छ।

‘म सबैको आत्मा हुँ, यति जानेर उनीहरूले सबै जीवलाई नमस्कार गरून्; जीवात्मा र परमात्मा एउटै हुन् भनी बुझेर सधैँ अन्तःकरणमा राखून्। हे माता, तर्नका लागि सजिलो बाटो यही हो; यसै गरी हो। संसारका कति मानिस यसरी नै सजिलै संसाररूपी सागर तरेर पार गए।’

शब्दार्थ: जिव्लाई = जीवलाई · जीवात्मा = जीवको आत्मा · परमात्म = परमात्मा · अन्तःकरण्मा = मनभित्र, हृदयमा · मातर् = हे माता · संसारसागर् = संसाररूपी सागर

‘हजुरलाई त झन् सजिलो छ: म त हजुरको छोरा नै हुँ, छोरा नै; यसरी सम्झिदिनुहोस् मात्र। यति गरे यी बन्धन पनि छुट्नेछन्।’ रघुनाथको यति वचन सुनेर कौशल्या मुक्त नै भइन्। कैकेयी पनि देह छोडेर दशरथजीको सान्निध्यमा गइन्।

शब्दार्थ: याहाँलाइ = हजुरलाई · झन् = अझ · संझी = सम्झेर · हवस् = होस् · छुट्नन् = छुट्नेछन् · मुक्तै = मुक्त नै

त्यस्तै गरी दशरथकी रानी सुमित्राले पनि संसारको सुखभोग सबै जानेर प्रारब्धका बन्धन तोडिन्, र यहीँ देह छोडेर पतिकहाँ पुगिन्।

शब्दार्थ: तस्तै = त्यस्तै · सोख् = सौख, सुखभोग · प्रारब्धका = प्रारब्ध (पहिलेका कर्मको फल) का · तोडी = तोडेर · थ्यैं = कहाँ, सँग · पौंचिन् = पुगिन्

टिप्पणी: दोस्रो पाउको ‘सर्व जानी’ (सबै जानेर) को ठाउँमा १९७६ को छापा र होमनाथको छापामा ‘तुच्छ जानी’ (तुच्छ ठानेर) पाठ छ।