कालको सन्देश
ढोकामा आएका ऋषि को थिए, र के सन्देश ल्याए?कथा · १२ श्लोक · ३ मिनेटकथा
ढोकामा पहरा दिइरहेका लक्ष्मणले एक ऋषि आएको खबर गरे, र रामको आज्ञामा उनलाई भित्र ल्याए। ब्राह्मणको रूपमा आएका कालले रामलाई आशीर्वाद दिए र एकान्त मागे: उनको कुरा कसैले नसुनोस्, सुने त्यसलाई मारिदिनू। रामले लक्ष्मणलाई आज्ञा दिए: अब कोही भित्र नआओस्; आए मर्न जानेछ। अनि कालले आफू सबैलाई हर्ने काल भएको बताए र ब्रह्माको बिन्ती सुनाए। ब्रह्माका अनुसार राम सृष्टिभन्दा पहिले एक आत्मा थिए, सृष्टिका लागि जलशायी नारायण बने, र युग-युगमा दुष्ट मार्न अवतार लिए। उनले एघार हजार वर्ष बस्छु भनेका थिए; ती पूरा भए। बस्ने मन भए उनकै इच्छा, नभए अब पाल्नुहोस्। राम हाँसे र जाने ढङ्गले कालसँग कुरा गरे। त्यही बेला दुर्वासा आइपुगे।
रामको दरबार, अयोध्यालक्ष्मणरामकालदुर्वासागाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
कालको सन्देशऋषिको भेषमा आएका कालले रामलाई अवतारको अवधि पूरा भएको सन्देश दिन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ७.२१०
पौंच्या द्वार तलक् जसै प्रभुजिका चौकी त लक्ष्मण् थिया।
द्वार्मा एक् ऋषि छन् खडा भनि गई हाजिर् पुर्याई दिया।।
हाजिर् सूनि हुकुम् भयो प्रभुजिको ल्याऊ तुरुन्तै भनी।
लक्ष्मण्ले पनि जल्दि गै हजुरमा ल्याया इनै हुन् भनी।।
उनी प्रभुजीको ढोकासम्म पुग्दा त्यहाँ लक्ष्मण पहरामा थिए। लक्ष्मणले भित्र गएर ‘ढोकामा एक जना ऋषि उभिनुभएको छ’ भनी खबर पुर्याइदिए। खबर सुनेर प्रभुजीको आज्ञा भयो: ‘तुरुन्तै ल्याऊ।’ लक्ष्मणले पनि छिट्टै गएर ‘यिनै हुनुहुन्छ’ भनी उनलाई प्रभुको सान्निध्यमा ल्याए।
शब्दार्थ: तलक् = सम्म · चौकी = पहरा · खडा = उभिएका · हाजिर् = खबर, उपस्थितिको सूचना · पुर्याई दिया = पुर्याइदिए · ल्याया = ल्याए
- श्लोक ७.२११
पौंच्या श्रीरघुनाथका हजुरमा काल् विप्ररुप्ले जसै।
त्वं वर्धस्व भनेर आशिष दिया श्रीरामलाई तसै।।
सत्कार् श्रीरघुनाथले पनि गर्या पैले कुशल्क्षेम् गरी।
तिन्को आशय बुझ्नलाइ हरिले सोध्या अगाडी सरी।।
ब्राह्मणको रूपमा आएका काल श्रीरघुनाथको सान्निध्यमा पुग्नेबित्तिकै उनले ‘त्वं वर्धस्व’ (तिम्रो बढोत्तरी होस्) भनेर श्रीरामलाई आशीर्वाद दिए। श्रीरघुनाथले पनि पहिले कुशलक्षेम सोधेर उनको सत्कार गरे। उनको मनसाय बुझ्न हरि अगाडि सरेर सोधे:
शब्दार्थ: विप्ररुप्ले = ब्राह्मणको रूपमा · वर्धस्व = बढ, उन्नति गर · आशिष = आशीर्वाद · सत्कार् = आदर, स्वागत · कुशल्क्षेम् = कुशलक्षेम, सन्चो-बिसन्चो · आशय = मनसाय, उद्देश्य
- श्लोक ७.२१२
कुन् काम गर्नू छ र जल्दि आई।
भेट् गर्नु भो आज यहाँ मलाई।।
हूकुम् प्रभूको जब येति पाया।
ती काल्पुरुषले पनि बिन्ति लाया।।
‘के काम गर्नुपर्ने छ, जसका लागि छिट्टै आएर आज यहाँ मलाई भेट्नुभयो?’ प्रभुको यति आज्ञा पाएपछि ती कालपुरुषले पनि बिन्ती गरे:
शब्दार्थ: गर्नू = गर्नुपर्ने · जल्दि = छिट्टै · भेट् = भेट · काल्पुरुषले = कालपुरुषले · बिन्ति लाया = बिन्ती गरे
- श्लोक ७.२१३
हे नाथ् चरण्मा अहिले म पर्छू।
एकान्त बक्स्या हुँदि बिन्ति गर्छू।।
मेरा कुरा कोहि न सुन्न पाउन्।
सुन्नन् त मारी दिनु दूर जाउन्।।
‘हे नाथ, म अहिले हजुरको चरणमा पर्छु। एकान्त बक्सनुभयो भने बिन्ती गर्छु। मेरो कुरा कसैले सुन्न नपाओस्; कसैले सुन्यो भने उसलाई मारिदिनुहोस्। सबै टाढा जाऊन्।’
शब्दार्थ: एकान्त = अरू कोही नभएको ठाउँ · बक्स्या = बक्सनुभए · सुन्नन् = सुने भने · मारी दिनु = मारिदिनुहोस् · दूर = टाढा
पाठ पक्का छैन: ‘सुन्नन् त मारी दिनु’ लाई यहाँ रामलाई गरिएको अनुरोध (सुन्नेलाई मारिदिनुहोस्) भनी पढिएको छ, किनभने पछि (७.२२६) रामले यही प्रतिज्ञा सम्झन्छन्। १९७६ को हिन्दी अनुवादले भने ‘म उसको ज्यान लिन्छु’ भनी यसलाई कालकै काम बनाएको छ।
- श्लोक ७.२१४
ती काल्पुरुष्को यति बिन्ति सूनी।
बेसै इ भन्छन् भनि भीत्र गूनी।
हुकुम् भयो लक्ष्मणलाइ ताहाँ।
कोही न आउन् अब भीत्र याहाँ।।
ती कालपुरुषको यस्तो बिन्ती सुनेर, ‘यिनी ठीकै भन्छन्’ भनी मनभित्र गुनेर, त्यहाँ लक्ष्मणलाई आज्ञा भयो: ‘अब यहाँ भित्र कोही नआओस्।’
शब्दार्थ: सूनी = सुनेर · बेसै = ठीकै, राम्रै · भीत्र = भित्र · गूनी = गुनेर, विचार गरेर · आउन् = आओस्
- श्लोक ७.२१५
क्वै आउनन् भीत्र त मर्न जानन्।
अत्यन्त गोता बिहकै ति खानन्।।
एकान्त तक् कोहि यहाँ न आउन्।
यो उर्दि सब्ले तिमि देखि पाउन्।।
‘कोही भित्र आयो भने ऊ मर्न जानेछ; ऊ बेहकमा अत्यन्त गोता खानेछ। एकान्त रहुन्जेल कोही यहाँ नआओस्। यो उर्दी सबैले तिमीबाट पाऊन्।’
शब्दार्थ: क्वै = कोही · मर्न = मर्न · गोता = गोता, डुबाइ (ठूलो हानि) · बिहकै = बेहकमा, व्यर्थमा (?) · उर्दि = उर्दी, आदेश · सब्ले = सबैले
पाठ पक्का छैन: ‘बिहकै’ को अर्थ प्रस्ट छैन; यहाँ यसलाई ‘बेहक’ (बिनाकारण, व्यर्थमा) भनी पढिएको छ। सबै पुराना छापामा यही पाठ छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘अत्यन्त सङ्कटमा फस्नेछ’ मात्र भनेको छ।
- श्लोक ७.२१६
सून्या हुकुम् येति र काल बोल्या।
आफ्नू सबै आशय ताहिं खोल्या।।
हे नाथ् म हूँ काल् सबलाइ हर्न्या।
मालुम् छ यो सब् किन बिन्ति गर्न्या।।
यस्तो आज्ञा सुनेपछि काल बोले, र त्यहाँ आफ्नो सबै मनसाय खोले: ‘हे नाथ, म सबैलाई हर्ने काल हुँ। यो सबै हजुरलाई थाहै छ, म किन बिन्ती गर्दै छु भन्ने पनि।’
शब्दार्थ: सून्या = सुनेपछि · आशय = मनसाय · खोल्या = खोले, बताए · हर्न्या = हर्ने, लैजाने · मालुम् = थाहा
पाठ पक्का छैन: चौथो पाउ ‘मालुम् छ यो सब् किन बिन्ति गर्न्या’ लाई ‘हजुरलाई सबै थाहा छ, म किन बिन्ती गर्दै छु भन्ने पनि’ भनी पढिएको छ; ‘सबै थाहा छ, (म) के बिन्ती गरूँ?’ भन्ने अर्थ पनि लाग्छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले यही लिएको छ।
- श्लोक ७.२१७
ब्रह्माजिको बिन्ति लियेर आयाँ।
खुप् भाग्यले दर्शन आज पायाँ।।
ब्रह्माजिको बिन्ति म आज गर्छू।
होला हुकुम् जो उहि सीर धर्छू।।
‘म ब्रह्माजीको बिन्ती लिएर आएँ। ठूलो भाग्यले आज हजुरको दर्शन पाएँ। आज म ब्रह्माजीको बिन्ती सुनाउँछु; जे आज्ञा होला, त्यही शिरमा राख्छु।’
शब्दार्थ: लियेर = लिएर · आयाँ = आएँ · भाग्यले = भाग्यले · दर्शन = दर्शन, भेट · सीर = शिर · धर्छू = राख्छु
- श्लोक ७.२१८
सृष्टी देखि अगाडि पूर्ण रुपले आत्मा स्वरुप् एक् थियौ।
नारायण् जलशायि रूप त पछी यै सृष्टि खातिर् लियौ।।
ख्वामित्का तहिं नाभिका कमलमा एक्लै म पैदा भयाँ।
सृष्टी गर्न हुकुम् हुँदा हुकुमले लोक्सृष्टि गर्दै गयाँ।।
‘(ब्रह्माको भनाइ:) सृष्टिभन्दा अगाडि हजुर पूर्णरूपमा एउटै आत्मस्वरूप हुनुहुन्थ्यो। जलमा सुत्ने नारायणको रूप त पछि यही सृष्टिका लागि लिनुभयो। त्यहाँ स्वामीको नाभिको कमलमा म एक्लै जन्मिएँ। सृष्टि गर्ने आज्ञा भएपछि त्यही आज्ञाअनुसार म लोकको सृष्टि गर्दै गएँ।’
शब्दार्थ: सृष्टी = सृष्टि · जलशायि = जलमा सुत्ने · खातिर् = लागि · ख्वामित्का = स्वामीका · नाभिका = नाभिको · पैदा भयाँ = जन्मिएँ
- श्लोक ७.२१९
जस्ले दुःख दिया प्रजा कन तिनैलाई म मारूँ भनी।
युग् युग्मा अवतार् समेत् लिनु भयो यस्तै अगाडी पनी।।
ऐले यो अवतार् पनी पृथिवि कै भार् हर्न खातिर् धरी।
भूको भार् पनि टारि बक्सनु भयो सब् दुष्ट संहार् गरी।।
‘जसले प्रजालाई दुःख दिए, तिनैलाई म मार्छु भनेर हजुरले पहिले पनि यसै गरी युग-युगमा अवतार लिनुभयो। अहिले पनि यो अवतार पृथ्वीको भार हर्नकै लागि धारण गर्नुभयो, र सबै दुष्टको संहार गरेर पृथ्वीको भार टारिबक्सनुभयो।’
शब्दार्थ: प्रजा = प्रजा, प्राणी · युग्मा = युगमा · अवतार् = अवतार · भार् = भार, बोझ · टारि = टारेर, हटाएर · संहार् = नाश
- श्लोक ७.२२०
एघारै म हजार वर्ष रहुँला जाँदा हुकुम् जो भयो।
सोही वर्ष गणीतले गनि लिंदा एघार हज्जार् गयो।।
बस्नैको अरु मन् छ पो त भगवन् इच्छा हजुर्को हवस्।
याहाँ आउन मन् भया बखत भो लौ जल्दि पाल्नू हवस्।।
‘(अवतार लिन) जाँदा हजुरको आज्ञा भएको थियो: “म एघार हजार वर्ष रहुँला।” ती वर्ष गणितले गनेर हेर्दा एघार हजार वर्ष बितिसके। हे भगवन्, अझै बस्ने मन छ भने हजुरकै इच्छा होस्। यता आउने मन भए समय भइसक्यो; लौ, छिट्टै पाल्नुहोस्।’
शब्दार्थ: एघारै = एघार नै · रहुँला = रहनेछु · गणीतले = गणितले, हिसाबले · हज्जार् = हजार · बखत = बेला, समय · पाल्नू हवस् = पाल्नुहोस्, आउनुहोस्
- श्लोक ७.२२१
ब्रह्माको विनति सुनेर रघुनाथ् हाँसी तिनै कालका।
साम्ने बात्चित गर्नु भो पनि बहुत् सब् जान कै चालका।।
दुर्वासा यहि बीचमा तहिं गया राम्लाइ भेट्छू भनी।
लक्ष्मण् द्वार महाँ थिया र ऋषिले तिन्लाइ भेट्या पनी।।
ब्रह्माको बिन्ती सुनेर रघुनाथ हाँसे, र ती कालसँग आमनेसामने धेरै कुराकानी गरे; ती सबै कुरा जाने ढङ्गकै थिए। यसैबीच ‘रामलाई भेट्छु’ भनेर दुर्वासा त्यहाँ आइपुगे। लक्ष्मण ढोकामा थिए, र ऋषिले उनलाई भेटे।
शब्दार्थ: हाँसी = हाँसेर · साम्ने = सामुन्ने · बात्चित = कुराकानी · चालका = चालका, ढङ्गका · भेट्छू = भेट्छु · भेट्या = भेटे
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी