लक्ष्मणको त्याग

त्यहाँ ऋषिले लक्ष्मणलाई ‘मलाई (रामको) सामु उपस्थित गराऊ’ भने। लक्ष्मणलाई अप्ठ्यारो पर्‍यो; अप्ठ्यारोसाथ उनले बिन्ती गरे: ‘भित्र जानै मिल्दैन; कसरी जाऊँ? कहाँसम्म विस्तार लगाऊँ? हजुर आज जुन कामका लागि आउनुभयो, बरु त्यो म पूरा गरिदिन्छु।’

शब्दार्थ: हाजिर् = उपस्थित, सामु · कठिन् = कठिन, अप्ठ्यारो · भीत्रै = भित्र नै · विस्तार् = लामो कुरा · खातिर = लागि · बरू = बरु

लक्ष्मणले ती मुनिलाई यसरी बिन्ती गरेका मात्र थिए, दुर्वासा ठूला ऋषि भए पनि अत्यन्त रिसाएर तत्काल बोले: ‘अहिल्यै मलाई रामको चरणमा लैजाऊ; त्यहीँ म शरण पर्छु। मलाई भित्र लैजाँदैनौ भने म पूरै कुललाई भस्म पारिदिन्छु।’

शब्दार्थ: मुनी = मुनि, ऋषि · रीसाइ = रिसाएर · लै जाऊ = लैजाऊ · शरण् = शरण · कुलैको = पूरै कुलको · भस्म = खरानी

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘गर्याथा’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘गर्याथ्या’ राखिएको छ।

यस्ता वचन सुनेर लक्ष्मणजीले मनमा यस्तो विचार गरे: ‘कुलको नाश नहोस्, सबै कुशल रहून्; म एक्लो मरेँ भने के हुन्छ र?’ ‘अब त भित्र जानै पर्‍यो’ भनेर राम्ररी विचार गरी लक्ष्मण त्रिलोकका नाथ हरि प्रभु भएको ठाउँमा भित्र गए।

शब्दार्थ: कुल्को = कुलको, वंशको · नाश् = नाश · कुशल् = कुशल, सकुशल · मर्या = मरे · निश्चय = निश्चित, अनिवार्य · त्रैलोक्यका = तीन लोकका

‘ढोकामा ऋषि उपस्थित हुनुहुन्छ’ भनेर त्यहाँ बिन्ती गरेबित्तिकै रघुनाथ ती काललाई बिदा गरेर बाहिर आए। त्यहाँ दुर्वासासँग भेट हुँदा रामले नमस्कार गरी ऋषिलाई सोधे: ‘कस्तो इच्छा लिएर आउनुभयो?’

शब्दार्थ: हाजिर = उपस्थित · बिदा = बिदा · बाहीर = बाहिर · नमस्कार् = नमस्कार · इरादा = विचार, उद्देश्य · धरी = लिएर

ती ऋषिको इच्छा भोजनमा थियो; उनले त्यही बिन्ती गरे। रामले भोजन गराए, र भोजन गरेर ऋषि खुसी भएर गए। यसैबीच रामले आफ्नो प्रतिज्ञा पनि सम्झे: ‘अब लक्ष्मणलाई कसरी मारूँ? यही विपत्ति भयो।’

शब्दार्थ: भोजनमा = खानामा · बक्सनु भो = गराउनुभयो · संझि = सम्झेर · प्रतिज्ञा = वाचा, कसम · कसोरि = कसरी · विपत्ती = विपत्ति, सङ्कट

श्रीरघुनाथलाई यस्तो सन्ताप परेपछि लक्ष्मण उनको चरणमा परे र त्यहाँ बिन्ती गरे: ‘भगवन्, मलाई मारिदिनुहोस्। धर्म नै ठूलो भनिन्छ; त्यही रहोस्।’ उनले यस्तो बिन्ती गरेबित्तिकै यसको निर्णय गर्न एउटा ठूलो सभा बस्यो।

शब्दार्थ: सन्ताप् = पीर, शोक · मारी दीनु हवस् = मारिदिनुहोस् · धर्म = धर्म · रहोस् = रहोस्, जोगियोस् · निश्चय = निर्णय · सभा = सभा

सबैले बुझेर रामसामु बिन्ती गरे: ‘त्याग मात्र गरिबक्सियोस्। अधिराज, मारिहाल्नु उचित छैन; आज यिनको ज्यान रहोस्।’ ‘ज्यान लिनु र वियोग गर्नु बराबर हुन्’ भनेबित्तिकै श्रीरामजीले लक्ष्मणलाई पनि बिदा दिए।

शब्दार्थ: त्याग् = त्याग, परित्याग · योग्य = उचित · अधिराज् = महाराज · ज्यान् = प्राण · वियोग = बिछोड · बराबर् = बराबर

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा पनि लक्ष्मणलाई मार्नुको सट्टा त्यागिन्छ, र असल मानिसका लागि त्याग र वध बराबर हुन् भनिन्छ; त्यहाँ त्यागको सल्लाह वशिष्ठले दिन्छन्, यहाँ सभाका सबैले।

त्यसबेला लक्ष्मणजी रामको चरणमा परेर सरयूतिर गए, र तीरमा प्राणायाम गरेर हरि बस्ने ठाउँमा गए। यसरी लक्ष्मणले मनुष्यलोक छोडेर जानेबित्तिकै शेषलाई भेट्न ब्रह्मा आदि देवता जम्मा भए।

शब्दार्थ: तस बखत् = त्यस बेला · प्राणायाम् = सास नियन्त्रण गर्ने योगाभ्यास · तिरमा = तीरमा, किनारमा · रहन्थ्या = रहन्थे, बस्थे · नरलोक = मानिसको लोक · शेषका = शेषनागका

टिप्पणी: यस ग्रन्थमा लक्ष्मण शेषनागका अवतार हुन् (१.७५); त्यसैले उनी गएपछि देवताहरू ‘शेष’ लाई भेट्न आउँछन्। वाल्मीकि रामायणमा पनि लक्ष्मण सरयूमा योगद्वारा सास रोकेर स्वर्ग जान्छन्।

लक्ष्मणजीसँग वियोग भएपछि राम दुःखीजस्तै भए, र अत्यन्त दिक्क भएर मन्त्रीहरूलाई यस्तो आज्ञा गरे: ‘लक्ष्मण जता छन्, म पनि उतै जान्छु। यो राज्य भरतले गरून्। राजा भएर यहाँ जति प्रजा छन्, यिनका सबै ताप हरून्।’

शब्दार्थ: सरीका = जस्तै · दिक्क = दिक्क, खिन्न · मन्त्रिहरु = मन्त्रीहरू · जता = जता · उता = उता, त्यता · ताप् = दुःख, पीर

यस्तो आज्ञा सुन्नेबित्तिकै भरत मूर्च्छा परेजस्तै भए, र रामको सान्निध्यमा गएर बिन्ती गरे: ‘तीनै लोक बक्सनुभए पनि हजुरलाई छोडेर म कहाँ बस्थेँ र? हे अधिराज, प्रभु, हजुरका छोराहरू नै छन्; राज्यका धनी यिनै हुन्।’

शब्दार्थ: मूर्छित् = मूर्च्छा परेको · बस्थ्याँ = बस्थेँ · तिन् लोक = तीन लोक · बक्स्या = बक्सनुभए · छोरै = छोरा नै · धनी = मालिक

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘ख्वमितलाइ’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘ख्वामितलाइ’ राखिएको छ।

‘हजुरका जेठा छोरा यी वीर कुशले कोशलमा राज्य गरून्। उत्तरमा बसेर राज्य गर्दै यी लवले सबैका ताप हरून्। यहाँ राज्यका जति काम छन्, ती सबै यी दुई भाइले चलाउँछन्। मथुरामा दूत जाऊन्, किनकि शत्रुघ्न त्यहीँ बस्छन्।’

शब्दार्थ: जेठा = जेठो · विर् = वीर · कोशलामा = कोशलमा · उत्तर्मा = उत्तरमा · दुत् = दूत · किन उसै = किनकि त्यहीँ (?)

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘किन उसै’ लाई यहाँ ‘किनकि (शत्रुघ्न) त्यहीँ’ भनी पढिएको छ; अर्थ पूरै प्रस्ट छैन। दूत पठाउने कारण अर्को श्लोक (७.२३३) मा आउँछ।

‘लक्ष्मण परमधाम पुगे भन्ने समाचार पनि उनले सुनून्, र हजुरसँगै जान दौडेर हजुरको चरणमा आऊन्।’ भरतले रामसामु यस्तो बिन्ती गर्दा प्रजाले पनि थाहा पाए, र ‘हामीलाई छोडेर जानुहुन्छ कि?’ भनेर उनीहरूको मनमा ताप पर्‍यो।

शब्दार्थ: सूनुन् = सुनून् · परम्धाम् = परमधाम · दौडेर = दगुरेर · प्रजाले = प्रजाले, जनताले · थाह = थाहा · छोडी = छोडेर

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘सम्चार्’ थियो; १९५४, १९६७, १९७६ र होमनाथका छापा अनुसार ‘समचार्’ राखिएको छ।

त्यहाँ वशिष्ठले एउटा बिन्ती गरे: ‘हामीलाई लानुहुन्छ कि छोड्नुहुन्छ भनेर यहाँ सारा जनता रोइरहेका छन्; यिनले पनि हजुरको प्रसाद पाऊन्।’ वशिष्ठ ऋषिले यस्तो बिन्ती गरेको सुनेबित्तिकै ठाकुरलाई पनि ती सबै प्रजामाथि खुबै दया लाग्यो।

शब्दार्थ: लान्छन् = लानुहुन्छ · दुनियाँ = जनता, संसार · प्रसाद् = कृपा, प्रसाद · ठाकुर्का = प्रभुका · दया = दया, करुणा · प्रजामा = प्रजामाथि