अन्तिम व्यवस्था

‘तिमीहरूको इच्छा के छ, भन; म पूरा गरुँला’ भन्ने हुकुम पनि भयो। त्यहाँ सबैले प्रभुसँग ‘हामी सबै साथै जान्छौँ’ भनेर बिन्ती गरे। ‘इच्छा पूरा होस्’ भन्ने हुकुम भयो, र ती सबै प्रजा खुसी भए। कुश र लव दुवै उत्तर कोशलमा राज्य गर्न गए।

शब्दार्थ: बताउ = भन · गरुँला = गरुँला, गरिदिनेछु · भन्न्या = भन्ने · हवस् = होस् · खुस् = खुसी · खातिर् = लागि

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउले कुश र लव दुवै ‘उत्तर् कोशल’ (उत्तरी कोशल) मा राज्य गर्न गए भन्छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यसै बुझेको छ। तर ७.२३२ मा भरतको बिन्तीमा कुश कोशलमा र लव उत्तरमा राज्य गर्ने कुरा थियो; त्यसैले यी शब्दलाई ‘उत्तर र कोशल’ भनेर पनि पढ्न सकिन्छ। वाल्मीकि रामायणमा कुशले दक्षिण कोशलको कुशावती र लवले उत्तर कोशलको श्रावस्ती पाउँछन्।

प्रभुजीले केही दूत छिटो मथुरातिर पठाइदिए। रघुनाथको हुकुमले दूतहरू शत्रुघ्न भएको ठाउँमा पुगे। दूतलाई देखेर प्रभुजीको समाचार सुन्नेबित्तिकै शत्रुघ्नजीले छोराहरूलाई राज्य दिएर प्रभुजीकहाँ जाने आँट गरे।

शब्दार्थ: दुत् = दूत · जल्दी = छिटो · पौंच्या = पुगे · समचार् = समाचार · रजाइँ = राज्य, राजगद्दी · आँट्या = आँटे, जाने विचार गरे

जेठा छोरा सुबाहुलाई उनले राजधानी मथुरा दिए। युपलाई विदिशा दिए, र उनी रघुनाथ भएको ठाउँमा गए। छिटो गएर त्यहाँ पाउमा परी उनले यो बिन्ती पनि गरे: ‘हे रघुनाथ, म आज हजुरसँगै जान भनेर हजुरकहाँ आएँ।’

शब्दार्थ: जेठा = जेठा · सुबाहुलाइ = सुबाहुलाई · युप्लाई = युप (यूपकेतु) लाई · पाउमा = चरणमा · आयाँ = आएँ · हजुर्मा = हजुरकहाँ

टिप्पणी: ‘युप्’ शत्रुघ्नका दोस्रा छोरा यूपकेतु हुन्। १९५४ र १९६७ का छापाले यहाँ अध्यात्म रामायणको मिल्दो श्लोक (सुबाहुलाई मथुरामा, यूपकेतुलाई विदिशामा) फुटनोटमा दिएका छन्, र अरू केही छापाको ‘चुप् लागी विदिशा दिशा’ पाठलाई अशुद्ध भनेका छन्। वाल्मीकि रामायणमा दोस्रा छोराको नाम शत्रुघाती छ।

त्यहाँ ‘लौ, मध्याह्न हुँदासम्म तयार भइरहनू’ भन्ने हुकुम भयो। यति सुन्नेबित्तिकै राक्षस, भालु र वानर सबै आए, र सबैले यही बिन्ती गरे: ‘प्रभो, हामी आज हजुरसँगै जान्छौँ।’ सुग्रीवजी पनि बिन्ती गर्न रघुनाथजीको अगाडि सरे।

शब्दार्थ: मध्याह्न = मध्यदिन · तयार् = तयार · ऋक्ष = भालु · येति = यति · सर्या = सरे, अघि बढे

‘हे दयानिधान, अङ्गदलाई राज्य दिएर “म पनि साथै जाउँला” भनी म यहाँ हजुरकहाँ आएको छु’ भनेर उनले यो बिन्ती पनि गरे। सुग्रीवको, अरूको र ती भालुहरूको बिन्ती सुन्नेबित्तिकै राम आफ्ना प्यारा भक्त विभीषण भएको ठाउँमा गए।

शब्दार्थ: अङ्गद्लाइ = अङ्गदलाई · दीकन = दिएर · जाँला = जाउँला · दयानिधान् = दयाका भण्डार · सुनेथे = सुनेका थिए · भक्त = भक्त

त्यहीँ गएर यो हुकुम पनि भयो: ‘तिमी यहीँ बस। प्रारब्ध नै बलवान् छ, बुझ; त्यो कसैको पनि कतै छुट्दैन। जबसम्म पृथ्वी रहन्छ, तबसम्म यहीँ बसेर राज्य गर। सबै प्रजालाई शिक्षा देऊ, र अन्यायीलाई खुब कसेर राख।’

शब्दार्थ: बस्नू = बस · प्रारब्धै = प्रारब्ध नै (भोग्न थालिएको कर्मफल) · छुट्तैन = छुट्दैन · तक् = सम्म · शिक्षा = शिक्षा, अनुशासन · कसी = कसेर, कडाइ गरेर

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘जान’ लाई ‘जान, बुझ’ भनेर पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यसै लिएको छ)। यसलाई ‘जानु’ भन्ने अर्थमा पनि पढ्न सकिन्छ; जसरी पढे पनि भनाइ एउटै रहन्छ: प्रारब्ध कसैबाट छुट्दैन।

‘यसको उत्तर छैन, चुप लागेर बस’ भन्ने हुकुम हुनेबित्तिकै उनले त्यही ठाउँमा तुरुन्तै हनुमानजीलाई देखे। हनुमानलाई हुकुम भयो: ‘हनुमान, तिमी चिरञ्जीवी भएर रहनू, र मेरो जुन हुकुम छ, त्यो गर्न सधैँ अत्यन्त तत्पर रहनू।’

शब्दार्थ: उत्तर = जवाफ · चुप् = चुप · तुरुन्त = तुरुन्तै · चीरञ्जिवी = चिरञ्जीवी, सधैँ बाँचिरहने · सब दिन् = सधैँ · तत्पर् = तयार

बुद्धिमान् जाम्बवान् पनि ‘म साथै जाउँला’ भनेर त्यहाँ थिए। उनलाई पनि यो हुकुम भयो: ‘तिमी पनि बस। द्वापर युगमा तिमीसँग केही युद्ध गर्नुपर्नेछ; त्यो गरेपछि तिमी स्वर्ग जाउला। अहिले त यस्तै पर्‍यो।’

शब्दार्थ: बुद्धीमान् = बुद्धिमान् · द्वाप्रमा = द्वापर युगमा · कछु = केही · थ्यैं = सँग · पर्न्या छ = पर्नेछ · ऐल्हे = अहिले

टिप्पणी: द्वापरको यो युद्ध कृष्णरूपमा जाम्बवान्सँग हुने लडाइँ बुझिन्छ (भागवत पुराणको स्यमन्तक मणिको कथा)। होमनाथको छापामा यहाँ थपिएका पाउले यही कुरा खोलेर भन्छन्: पृथ्वीको भार हर्न कृष्णको अवतार हुँदा युद्ध हुनेछ, र जाम्बवान्ले छोरी जाम्बवतीको विवाह गरिदिनेछन्। वाल्मीकि रामायणमा रामले जाम्बवान्लाई कलियुग नआउन्जेल बाँचिरहन भन्छन्।

यस्तै रीतले जसलाई जे अह्राउनु थियो, त्यो सबै अह्राएर सकेपछि त्यस घडी ‘सबै प्राणी मसँगै हिँड’ भन्ने हुकुम भयो।

शब्दार्थ: रित् = रीत, तरिका · अह्राउनु = अह्राउनु, जिम्मा दिनु · प्राणीहरु = प्राणीहरू · हिंड = हिँड · घरी = घडी

टिप्पणी: यो श्लोकमा दुई पाउ मात्र छन्। १९५४ र १९६७ का छापाले यसलाई अपूर्ण भनेका छन्; १९७६ को छापामा अर्का दुई पाउ छन्, जसमा रघुनाथको हुकुम सुनेर सबै आनन्दित भई आ-आफ्ना परिवार लिएर जम्मा भए भन्ने छ।