तीन भाइका वरदान

(अगस्त्यले भने:) ‘एक दिन कुबेर पुष्पकमा चढेर बुबाकहाँ आए। कैकसीले देखिन्, र छोराकहाँ गएर केही भन्न थालिन्: “छोरा, तिमीले कुबेरलाई देख्यौ? उनी सबै धनसम्पत्तिका मालिक छन्; खुसी हुँदै पुष्पकमा सयर गर्छन्, हेर्दा पनि तेजस्वी छन्।”’

शब्दार्थ: चढी कन = चढेर · थ्यैं = कहाँ · क्यै = केही · द्रव्यका = धनसम्पत्तिका · धनी = मालिक · तेजस्वि = तेजस्वी

टिप्पणी: राम र अगस्त्यबीचको कुराकानीपछि कथा यहाँ फेरि सुरु हुन्छ। श्लोकले वक्ता फेरि भन्दैन; ७.२६ मा अगस्त्यले ‘विस्तार् बिन्ती म गर्छू’ भनेकाले यसलाई उनैको कथन मानिएको छ।

‘“जस्तो प्रयत्न गरेर हुन्छ, त्यस्तो प्रयत्न तिमी अहिले गर, र सबैको मालिक भएर यिनैले जस्तै अनेक सयर गर।” यी वचन सुनेर रावणले आमाकै सामुन्ने प्रतिज्ञा गर्‍यो: “हे आमा, म ठूलो भएरै रहुँला; आज के चिन्ता पर्‍यो र?”’

शब्दार्थ: यत्न = प्रयत्न · ऐल्हे = अहिले · सरी = जस्तै · जननिकै = आमाकै · प्रतिज्ञा = प्रण · मातर् = हे आमा

‘कैकसीसँग त्यहाँ यस्तो कुरा गरेर रावण तप गर्न गयो। गोकर्णेश्वरमा गएर, अटल भएर ऊ तप गर्न थाल्यो। रावणसँगै ती दुवै भाइ, कुम्भकर्ण र विभीषण, पनि गए। “ईश्वरलाई प्रसन्न पारौँ” भनेर उनीहरूले पनि खुब मन लगाए।’

शब्दार्थ: बात् = कुरा · गोकर्णेश्वरमा = गोकर्णेश्वरमा · दृढ = अटल · लाग्दो भयो = लाग्यो, थाल्यो · ईश्वर्लाइ = ईश्वरलाई · मन् दिया = मन लगाए

‘तप गर्दागर्दै वीर कुम्भकर्णको त्यहाँ दस हजार वर्ष बित्यो। एउटै खुट्टा टेकेर गरेको विभीषणजीको तप पाँच हजार वर्ष मात्र भयो। रावणको त कहाँसम्म बखान गरूँ? उसले ठूलो तपस्या गर्‍यो; खुब एकाग्र भएर दिनहुँ प्रभुको ध्यानमा धेरै मन लगायो।’

शब्दार्थ: अयुत् = दस हजार · टेकी = टेकेर · चरण् = खुट्टा · बखान् = बखान, वर्णन · एकाग्र = एकचित्त · रोज् = दिनहुँ

‘दस हजार दिव्य वर्ष बितेपछि उसले एउटा टाउको होम गर्‍यो। यसै रीतले प्रभुमा भक्ति राखेर उसले नौवटा टाउका होमिदियो। नौ टाउका होमेर दसौँ टाउको पनि त्यहाँ दिनै लाग्दा ब्रह्मा आएर उसलाई रोके र वर दिन तयार भए।’

शब्दार्थ: दिव्य = दिव्य, देवताको · सिर् = शिर, टाउको · होम् = होम, आगोमा आहुति · हुम्यो = होम्यो · दीनै = दिनै · हटाइ = रोकेर

पाठ पक्का छैन: ‘दस हजार दिव्य वर्ष’ जम्मा अवधि हो कि प्रत्येक टाउकाको, श्लोकबाट खुल्दैन। वाल्मीकि रामायणमा रावणले हरेक हजार वर्षमा एउटा टाउको होमेको र दस हजार वर्ष पुग्दा दसौँ टाउको दिन लागेको भनिएको छ।

‘“हे रावण, वर माग्; इच्छाबमोजिम म अहिले दिन्छु” भनेर ब्रह्माबाट दया भयो, र रावणले पनि खुसी भएर त्यहाँ वर माग्यो: “हे नाथ, म अमर हुने वर पाऊँ; कुनै पनि वीरबाट म नमरूँ। मानिसको त म रत्तिभर डर मान्दिनँ; ती सधैँ मेरा वशमा छन्।”’

शब्दार्थ: बमोजिम् = अनुसार · अमर् = अमर · क्वै = कोही, कुनै · देखी = बाट · रती = रत्तिभर · वशै = वशमै

‘ब्रह्माले पनि “लौ” भनेर मागेबमोजिम्मै वरदान दिए, र काटिएका टाउका पनि पहिले जस्ता थिए त्यस्तै बनाइदिए। अनि ब्रह्माजी त्यहाँ विभीषणजीको सामुन्ने नजिकै गए र भने: “मनमा के इच्छा छ? माग; त्यही वर म दिन्छु।”’

शब्दार्थ: लौ = हुन्छ, तथास्तु · माग्यै बमोजिम् = मागेबमोजिम्मै · काट्याका = काटिएका · अगाडी = पहिले · फेर् = फेरि, अनि · माँग = माग

टिप्पणी: यहाँ ब्रह्माले रावणले मागेजस्तै वर दिएको भनिएको छ। वाल्मीकि रामायणमा ब्रह्माले अमरता दिन मान्दैनन्; रावणले देवता, दानव, राक्षस आदिबाट नमर्ने वर पाउँछ, र मानिसलाई तुच्छ ठानेर गन्दैन।

‘विभीषणजीले खुसी भएर वर मागे: “हे नाथ, मेरो बुद्धि सधैँ धर्मतिरै रहोस्; अधर्मतिर कहिल्यै रत्तिभर नलागोस्।” ब्रह्माले झन् धेरै दया गरेर “तँलाई यस्तै होला” भनेर वर दिए, र विभीषणले नमागे पनि त्यहाँ कल्पको अन्त्यसम्मको आयु पनि दिए।’

शब्दार्थ: निरन्तर् = सधैँ · मती = बुद्धि, मन · कैल्हे = कहिल्यै · अधिकै = झन् धेरै · मागेनन् = मागेनन् · कल्पान्त = कल्पको अन्त्य

‘फेरि ब्रह्मा छिट्टै वीर कुम्भकर्णको अगाडि आए र आज्ञा भयो: “अब म तँलाई वर दिन्छु; के माग्छस्?” यसरी दया हुनेबित्तिकै वाणी उसको जिब्रोमा गएर बसिन्।’

शब्दार्थ: अघि = अगाडि · जल्दि = छिट्टै · माग्दछस् = माग्छस् · जिह्वा = जिब्रो · विषे = मा · वाणि = वाणी, सरस्वती

टिप्पणी: वाणी वाक्की देवी हुन्; ७.३९ मा उनलाई सरस्वती भनिएको छ। उनी किन बसिन्, श्लोकले भन्दैन; वाल्मीकि रामायणमा देवताहरूको बिन्तीमा ब्रह्माले सरस्वतीलाई पठाएका हुन्।

‘वाणीले गर्दा जब उसलाई खुब मोह भयो, आफ्नो हित-अहित केही थाहा भएन; “म यस्तो मागूँ” भन्ने पनि त्यहाँ उसलाई थाहा भएन। मूढ भएर उसले यही वरदान माग्यो: “मलाई छ महिना निद्रा परोस्; खानपिनका लागि एक दिन मात्र निद्रा टरोस्।”’

शब्दार्थ: मोह = मोह, भ्रम · घत्को विघत्को = हित-अहितको · मूढ = मूर्ख, बेहोस · मैन्हा = महिना · खानपिनका = खानपिनका · टरोस् = टरोस्, हटोस्

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘घत्को विघत्को’ को ठ्याक्कै अर्थ प्रस्ट छैन (साक्षी छापामा ‘घतको बिघतको’); यहाँ ‘हित र अहितको’ भनेर पढिएको छ।

‘यस्तो वचन सुनेर प्रभुले त्यही वरदान दिनेबित्तिकै, त्यो वरदान सुनेर सबै देवगण खुसी भए। सरस्वती जिब्रोबाट गएपछि उसलाई त्यस बेला खेद लाग्यो; उसले “ईश्वरकै इच्छा बलवान् रहेछ” भन्ने विचार गर्‍यो।’

शब्दार्थ: वाक्य = वचन · प्रभूले = प्रभुले (ब्रह्माले) · देवगणले = देवताहरूले · खेद् = पछुतो, दुःख · बखत्मा = बेलामा · बलवान् = बलियो