रावणले लिएको लङ्का

(अगस्त्यले भने:) ‘कैकसीका बाबु सुमाली यो सबै खबर पाएर खुसी भयो। ऊ छिट्टै त्यहाँ आयो; उसका साथमा प्रहस्तजस्ता धेरै जबर वीर थिए। रावणको अगाडि गएर उसले खुसी हुँदै भन्यो: “हे छोरा, तिमीले ठूलो काम गर्‍यौ। पहिले हामीलाई विष्णुको डर थियो, अब त्यो गयो; तिमीले हाम्रो सन्ताप हर्‍यौ।”’

शब्दार्थ: बाबू = बाबु · खबर् = खबर, समाचार · जल्दि = छिट्टै · जबर् = बलिया, जबरजस्त · खुप् = धेरै, ठूलो · सन्ताप् = दुःख, पीर

‘“पहिले लङ्कामा राक्षसहरू राज गर्थे र धेरै खुसी थिए। विष्णुले गएर सबैलाई छिन्नभिन्न पारे, सबै राक्षसलाई धपाइदिए। के गरौँ, बल नपुगेर हामी सबै भागेर पाताल गएका थियौँ। आज तिम्रो सहायता पाएर मात्र हामीले आएर यो कुरा बतायौँ।”’

शब्दार्थ: अघि = पहिले · छिन्नभिन्न = तितरबितर · धपाई = धपाएर, लखेटेर · क्यारौं = के गरौँ · जोर् = बल · पाताल् = पाताल (तलको लोक)

‘“आजकल लङ्कामा कुबेरको राज छ। तिमीले मागेर होस् वा जबरजस्ती गरेर, जुन उपायले हुन्छ, अहिले नै लेऊ; लङ्काजस्तो ठाउँ अर्को छैन। राजाका लागि त दाजुभाइसँगको नाता धर्म पनि हुँदैन। लङ्का म कसरी लिऊँ भनेर अलिकति पनि शङ्का नमान।”’

शब्दार्थ: आज्काल् = आजकल · बलात्कार् = जबरजस्ती, बलजफ्ती · पाठ्ले = उपायले · सरी = जस्तो · बन्धुत्व = दाजुभाइको नाता · सन्देह = शङ्का

‘सुमालीको यस्तो बिन्ती सुनेर रावणले भन्यो: “म लङ्का कसरी खोसूँ? उनी मेरा दाजु हुन्, बाबुसमान छन्; उनी त्यहीँ बसून्, बरु म अन्तै बसूँला।” रावणको यस्तो वचन सुनेर त्यहाँ प्रहस्त अगाडि सर्‍यो, र रावणको मन फर्काउन धेरै सिप लगाएर बिन्ती गर्‍यो।’

शब्दार्थ: कसोरी = कसरी · हरूँ = खोसूँ, लिऊँ · दाज्यू = दाजु · पितृ तुल्य = बाबुसमान · बरू = बरु · सिप् = सीप

‘(प्रहस्तले भन्यो:) “हे नाथ, यी जति देवता र राक्षस छन्, सबै कश्यपका छोरा हुन्। ती पनि आपसमा लड्थे भने अरूको कुरा कहाँसम्म गरूँ? त्यसैले आज कुबेर त्यहाँ भए पनि त्यो लङ्का लिनुपर्छ।” यसो भनेर उसले हात जोडी बिन्ती गर्‍यो, र रावणले त्यो बिन्ती सुनेर मान्यो पनि।’

शब्दार्थ: कश्यपपुत्र = कश्यपका छोरा · द्यौता = देवता · लड्थ्या = लड्थे · तस्मात् = त्यसैले · लिन्या हो = लिनुपर्छ · मान्यो = मान्यो, स्वीकार्‍यो

‘“तैँले राम्रै बिन्ती गरिस्” भनेर ऊ त्यही बेला दौडेर त्रिकूटमा गयो। उसले प्रहस्तलाई दूत बनाएर पठायो, र कुबेरलाई निकाला गर्ने आदेश भयो। बाबुको मनसाय बुझेर कुबेर (लङ्का) छोडेर कैलाश गए। त्यहाँ तपस्या गरेर उनले शिवलाई खुसी पारे, र शिवसँग बिन्ती गरे।’

शब्दार्थ: बेसै = राम्रै · त्रिकुट्मा = त्रिकूट पर्वतमा · दूत = दूत, सन्देशवाहक · निकास्तो = निकाला, निस्कने आदेश · मतलब् = मनसाय, अभिप्राय · थ्यैं = सँग

‘इच्छाअनुसारको बनाउन सिपालु जो विश्वकर्मा थिए, उनले कुबेरका लागि राम्रो अलकापुरी पनि बनाइदिए। कुबेर दिक्पाल भएर रहे; शिवजीले उनमाथि धेरै दया गरे। शम्भुको करुणा पाएपछि उनी झन् आनन्दको सागरमा परे।’

शब्दार्थ: माफिकको = अनुसारको · कुशल् = सिपालु · अलकापुरी = अलकापुरी (कुबेरको नगर) · दिक्पाल् = दिशाका रक्षक · करुणा = दया · आनन्दसागर् = आनन्दको सागर

‘रावण सबै राक्षसलाई लिएर खुसी हुँदै लङ्का सहरमा बस्यो। तपस्याको बलले उसले बलवान्हरूलाई, सारा संसारलाई जित्यो, र सबैमा सन्ताप फैलियो। विद्युज्जिह्व नामको एउटा ठूलो निशाचर थियो; (रावणले) उसलाई बहिनी दियो। मयले आएर मन्दोदरी दियो, र रावणले उनलाई लियो।’

शब्दार्थ: तप्को = तपस्याको · जोर् = बल · सन्ताप् = दुःख, पीडा · निशाचर = राक्षस (रातमा डुल्ने) · बैन्ही = बहिनी · मयले = मय (दानव) ले

टिप्पणी: यहाँ बहिनीको नाम छैन। १९५४ को छापाले फुटनोटमा अध्यात्म रामायणको श्लोक दिएको छ, जसमा रावणले आफ्नी बहिनी विद्युज्जिह्व नामको राक्षसलाई दिएको कुरा छ; वाल्मीकि रामायणमा ती बहिनी शूर्पणखा हुन्। १९७६ को हिन्दी अनुवादले भने विद्युज्जिह्वले आफ्नी बहिनी मन्दोदरी रावणलाई दिएको अर्थ लगाएको छ, तर चौथो पाउले मन्दोदरी मयले दिएको भन्छ।

‘मन्दोदरी दिएर (मयले) खुसी हुँदै रावणलाई कहिल्यै खेर नजाने शक्ति (हतियार) पनि दियो। त्यसपछि वीर कुम्भकर्णको बिहे प्रह्लादको कुलमा भयो। शैलूष नाम गरेका एक अत्यन्त बलवान् गन्धर्वराज थिए; उनकी एउटी छोरी थिइन्, र विभीषणलाई महान् जानेर उनले छोरी दिए।’

शब्दार्थ: शक्ती = शक्ति (भालाजस्तो हतियार) · अमोघ् = खेर नजाने · बीहा = बिहे · प्रल्हादकुल्मा = प्रह्लादको कुलमा · क्वै = कोही, एक जना · बडा = ठूलो, महान्

‘रावणको एउटा बलवान् छोरो जन्मियो, जो जन्मनेबित्तिकै रुन थाल्यो, र गर्जने बादलजस्तै अत्यन्त ठूलो आवाज भयो। बादलझैँ आवाज गर्‍यो भनेर त्यहाँ उसको नाम मेघनाद रह्यो। उसको बल यति हदसम्मको छ भनेर कसैले त्यसको सीमा पत्ता लगाउन सकेन।’

शब्दार्थ: जन्मदैका घरी = जन्मनेबित्तिकै · रून = रुन · गर्जन्या = गर्जने · मेघ् = बादल · मेघनाद् = मेघनाद (बादलको गर्जन) · साँध् = सीमा, सिमाना

‘निद्राले पनि कुम्भकर्णलाई जोडले समात्यो, र ऊ सकसमा पर्‍यो। “हे नाथ, म सुत्छु, मलाई ठाउँ पाऊँ” भनेर उसले हात जोडेर बिन्ती गर्‍यो। त्यस बीचमा त्यहाँ सुत्नका लागि एउटा राम्रो गुफा तयार पारियो। त्यहाँ गएर वीर कुम्भकर्ण गहिरो, मस्त निद्रामा पर्‍यो।’

शब्दार्थ: पक्ड्यो = समात्यो · सकस्मा = सकसमा, अप्ठ्यारोमा · जोरि = जोडेर · बिच्मा = बीचमा · गूफा = गुफा · मस्त = गहिरो