विजय र अहङ्कार

(अगस्त्यले भने:) ‘ब्रह्माका र सबै देवता-दैत्यहरूका जति वैभव थिए, सबै हरेर रावण अनेक किसिमका उपद्रव गर्दै नाश गराउन थाल्यो। कुबेरले यो थाहा पाए, र “किन यस्तो गर्छस्? उपद्रव नगर” भन्नका लागि उनले बोल्न सिपालु, चतुर र जबर एउटा दूत पठाए।’

शब्दार्थ: श्री = वैभव, सम्पत्ति · उपद्रव् = उपद्रव, हुलदङ्गा · रङ्का = किसिमका · दुत् = दूत · बोलाक् = बोल्ने, बोल्न सिपालु · चतूरो = चतुर

टिप्पणी: ‘बोलाक्’ लाई १९५४ को छापाको शब्दार्थले ‘बोलेय्या’ (बोल्ने) भनेको छ, र त्यसैअनुसार लिइएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई दूतको नाम (बोलाक) मानेको छ।

‘दूतले गएर बिन्ती गर्दा रावण झन् बेखुसी भएर ठूलो रिस गर्दै उठ्यो। उसले छिट्टै गएर कुबेरलाई जित्यो, र पुष्पक विमानै खोसेर लग्यो। कुबेरलाई जितेर उसले यमलाई पनि जित्यो, वरुणलाई पनि जित्यो। “अब इन्द्रलाई जित्छु” भन्दै खुसी हुँदै ऊ स्वर्गमा पनि पुग्यो।’

शब्दार्थ: बिखुसि = बेखुसी, नराजी · रिस् = रिस · पुष्पक् = पुष्पक · विमानै = विमान नै · यमै = यमलाई नै · पौंच्यो = पुग्यो

‘एकै भिडन्तमा इन्द्रले सजिलै उसलाई समातेर कसेर बाँधे। रावणको इज्जत गयो, र सबै देवता खुसी भएर बसे। यो थाहा पाएर मेघनाद रिसले अगाडि सर्दै आयो, र त्यस बेला भारी लडाइँ गरेर उसले इन्द्रलाई जित्यो।’

शब्दार्थ: ठक्कर् = भिडन्त · सहजै = सजिलै · पाता कस्या = कसेर बाँधे · हुर्मत् = इज्जत · इन्द्रजिलाइ = इन्द्रजीलाई (इन्द्रलाई) · लडाई = लडाइँ

टिप्पणी: ‘इन्द्रजिलाइ’ भनेको इन्द्रजीलाई, अर्थात् आदरार्थी ‘जी’ सहित इन्द्रलाई हो; यो मेघनादको पछिको नाम इन्द्रजित् होइन।

‘रावणलाई छुटाएर र इन्द्रलाई साथमा लिएर ऊ फर्केर लङ्का गयो। इन्द्रलाई जित्यो भनेर त्यहीँदेखि उसको “इन्द्रजित्” भन्ने ठूलो नाम भयो। ब्रह्माले यो खबर पाए, र (इन्द्रलाई) छुटाउनका लागि दौडेर गए। मेघनादलाई धेरै वरदान दिएर र खुसी पारेर उनले (इन्द्रलाई) छुटाए।’

शब्दार्थ: फुकाइ = छुटाएर · ली = लिएर · इन्द्रजित् = इन्द्रलाई जित्ने · फुनका खातीर = छुटाउनका लागि (?) · वर् = वरदान · फुकाउँदा भया = छुटाए

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘फुनका खातीर’ को अर्थ पक्का छैन; यसलाई ‘(इन्द्रलाई) छुटाउनका लागि’ भनेर पढिएको छ। १९५४ र १९६७ का छापामा पनि ‘फुनका’ नै छ, १९७६ को छापामा ‘खुनका’ छ; १९५४ र १९६७ का छापाका पादटिप्पणीले अर्को एउटा संस्करणमा ब्रह्मा त्यही बेला लङ्कापुरी गएको पाठ टिपेका छन्।

‘ब्रह्मा इन्द्रलाई छुटाएर फेरि आफ्नो धाममा गए। रावण फेरि संसार जित्छु भनेर लडाइँको काममा लाग्यो। “यो कैलाश पर्वत ठूलो छ, कति गह्रौँ होला” भनेर एक दिन उसले कैलाशलाई सजिलै हातमा लिएर तौल्यो पनि।’

शब्दार्थ: फोइ कन = छुटाएर (?) · धाममा = आफ्नो लोकमा · सङ्ग्रामका = लडाइँका · गह्रुँको = गह्रौँ · महाँ = मा · तौल्यो = तौल्यो, जोख्यो

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘फोइ कन’ को अर्थ खुलेन; १९६७ र १९७६ का छापामा पनि यही छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘इन्द्रलाई छुटाएर’ भनेको छ; अर्को एउटा छापामा ‘स्वर्ग लगि’ (स्वर्ग पुर्‍याएर) छ। यहाँ ‘छुटाएर’ भनेर पढिएको छ। ‘इन्द्रजिलाइ’ भनेको इन्द्रजीलाई, अर्थात् इन्द्रलाई हो।

‘नन्दीश्वरलाई रिस उठ्यो, र रिसले उनले श्राप पनि दिए: “मानिस र वानर तेरा शत्रु भएर तँलाई सजिलै मारून्।” त्यहाँबाट ऊ कार्तवीर्यसँग लड्न गयो, तर उनीसँग उसको बल कहाँ पुग्थ्यो र? (कार्तवीर्यले) त्यसै बेला उसलाई सजिलै कसेर बाँधे।’

शब्दार्थ: नन्दीश्वर् = नन्दी (शिवका गण) · सरापै = श्राप नै · मानिस् = मानिस · सहज् = सजिलै · कार्तवीर्य = राजा कार्तवीर्य · जोर् = बल

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा रावणले नन्दीको वानरजस्तो मुख देखेर हाँसेपछि, कैलाश उचाल्नुअघि नै, नन्दीले श्राप दिन्छन्, र त्यो श्राप वानरले उसको कुल नाश गर्नेछन् भन्ने हो। यहाँ कैलाश तौलेपछि नन्दीश्वर रिसाउँछन्, र श्रापमा मानिस र वानर दुवै छन्।

‘“यो मेरो नाति हो” भनेर पुलस्त्य ऋषिले आएर बिन्ती गरे, र (कार्तवीर्यले) बन्धनबाट छुटाइबक्सँदा रावण लाजले त्यसै बेला फर्क्यो। फेरि रावण “बालीलाई जित्छु” भनेर गयो, र उसका साथमा अनेक वीर गए। बालीले पनि त्यहाँ उसलाई समातेर काखीमा कसेर च्यापे।’

शब्दार्थ: नाति = नाति · बन्धन् = बन्धन · लाज् = लाज · पक्रि = समातेर · काखि = काखी · चेप्ता भया = च्यापे

‘काखीमा च्यापेर चार समुद्र घुमेपछि बालीले जब उसलाई छोडिदिए, “मित्रता गर्छु” भनेर रावणले मितेरी लगायो, र धेरै लाज मानेर फर्क्यो। यिनलाई बाहेक तीनै लोकमा जति वीर छन्, सबैलाई उसले वशमा पार्‍यो। यस्ता वीरहरूलाई हजुरले मारिबक्सियो; यो कति बिन्ती गरूँ?’

शब्दार्थ: मिचि = मिचेर, च्यापेर · समुद्र = समुद्र · मैत्री = मित्रता · मित्यारि = मितेरी · वश = अधीन · बक्सनु भयो = गरिबक्सियो