सर्वात्मा

(अगस्त्यले भने:) ‘विष्णु भगवान् नारायण हुनुहुन्छ, र यो सबै चराचर पनि; जे देखिन्छ, जे भनिन्छ, शास्त्रहरूले त्यसलाई नारायण नै भन्छन्। पहिले हजुरको नाभिमा कमल भयो, र त्यहीँ ब्रह्माजी भए। हजुरको मुखबाट वाणीसँगै अग्नि पनि निस्केर गयो।’

शब्दार्थ: चराचर् = चर र अचर, सबै प्राणी र वस्तु · कहिन्छ = भनिन्छ · ख्वामित्का = स्वामीका, हजुरका · नाभिमा = नाभिमा · वाणीले सँग = वाणीसँगै · निक्ली = निस्केर

‘हजुरका पाखुराबाट लोकपालहरू भए; यी चन्द्र र सूर्य पनि आँखाबाट भए; दिशाहरू र शब्द चाहिँ कानबाट भए। सबैको प्राण हजुरको प्राणबाट, त्यसैलाई मुख्य बनाएर, तयार भयो। हजुरको नाकबाट वेदाङ्गमा पारङ्गत वैद्य अश्विनीकुमार भए।’

शब्दार्थ: बाहू = पाखुरा · लोकपाल् = लोकका रक्षक देवता · शब्दै = शब्द नै · प्राण् = सास, प्राण · नासा = नाक · पार् गई = पारङ्गत भएर

पाठ पक्का छैन: पहिलो र दोस्रो पाउलाई दुई किसिमले छुट्याएर पढ्न सकिन्छ। यहाँ ‘ई चन्द्र सूर्यै पनी’ लाई दोस्रो पाउको ‘आँखा देखि भया’ सँग जोडेर आँखाबाट चन्द्र-सूर्य, कानबाट दिशा र शब्द भनी पढिएको छ (वैदिक पुरुषसूक्तमा पनि आँखाबाट सूर्य र कानबाट दिशा भनिएको छ)। शब्दक्रमअनुसार दिशाहरू आँखाबाट भए भन्ने अर्थ पनि लाग्छ।

‘पिँडौला, घुँडा, तिघ्रा र कम्मर, शरीरका यति भागबाट भुवर्लोकहरू (लोकहरू) भए। हजुरको कोखबाट चार समुद्र भए; कहाँसम्म वर्णन गरूँ? दुवै स्तनबाट दुवै दिशाका पति इन्द्र र वरुण निस्के। वीर्यबाट अत्यन्त तपस्वी सबै बालखिल्य ऋषिहरू निस्के।’

शब्दार्थ: जङ्घा = पिँडौला · जघन् = कम्मर, नितम्ब · भुवर्लोक्हरू = भुवर्लोकहरू, लोकहरू · कोखा = कोख, पेट · रेतै = वीर्य नै · बालखिल्यहरु = बालखिल्य ऋषिहरू

‘धर्म र अधर्म छुट्याउने यी यमराज जननेन्द्रियबाट भए। मृत्यु गुदबाट भयो, र रुद्र हजुरको रिसबाट भए। जति पर्वत आदि छन्, सबै हाडबाट; सबै बादल केशबाट; जति औषधि (जडीबुटी) छन्, ती रोमबाट भए; र नङबाट सबै स्वर भए।’

शब्दार्थ: विवेकका = छुट्याउने · लिङ्ग = जननेन्द्रिय · गुद = मलद्वार · रीस = रिस · औषधि = जडीबुटी · स्वर् = स्वर, सुर (?)

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘स्वर्’ को अर्थ यहाँ प्रष्ट छैन; यसलाई स्वर (आवाज, सुर) भनेर पढिएको छ, जसरी १९७६ को हिन्दी अनुवादले पढेको छ। १९५४ र १९६७ का छापाको स्क्यान-पाठमा यो ‘खर्’ (गधा) जस्तो देखिन्छ, तर त्यही स्क्यान-पाठले अन्यत्र ‘स्व’ लाई ‘ख’ पढेको छ (जस्तै ‘स्वरुप्’ लाई ‘खरुप्’); छापाका पाना हेर्न बाँकी छ।

‘हे नाथ, हजुर मायालाई शक्ति बनाएर लिने पुरुषरूप विश्वात्मा हुनुहुन्छ, जसले खुसी भएर देवताहरूलाई सधैँ अमृत पिलाइदिनुहुन्छ। यो चर-अचरसहितको जति संसार छ, सबै सृष्टि हजुरकै हो। हे भगवान्, बाँचेका प्राणी पनि हजुरकै आधारमा बाँचेका देखिन्छन्।’

शब्दार्थ: विश्वात्मा = विश्वको आत्मा · शक्ती = शक्ति · अम्रित् = अमृत · पियाई = पिलाएर · धरी = सम्म, सहित · आधार् = आधार, सहारा

‘जसरी दूधमा घिउ भरिपूर्ण भएर रहन्छ, त्यसै गरी हे हरि, सबैका अन्तरात्मा भएर हजुर सबै चिजमा पसेर रहनुभएको छ। सूर्य आदि ज्योतिहरू हजुरकै तेजले प्रकाशित हुन्छन्; हजुर सबैका मालिक हुनुहुन्छ। हे नाथ, हजुरलाई प्रकाशित गरिदिने अरू कोही पनि छैनन्।’

शब्दार्थ: दूद = दूध · घीऊ = घिउ · भरिपुर् = भरिपूर्ण · सर्वान्तरात्मा = सबैको अन्तरात्मा · सूर्य्यहरू = सूर्य आदि ज्योतिहरू · तेज्ले = तेजले, प्रकाशले

टिप्पणी: १९५४ र १९६७ का छापाको पादटिप्पणीले ‘सूर्य्यहरू’ को अर्थ ‘सूर्य इत्यादि’ हो भनेको छ।

‘ज्ञानी मानिसहरू सबै रूपमा (प्रभुलाई) देख्छन्; अज्ञानीहरू अन्धाजस्तै मूढ भएर प्रभुलाई देख्दैनन्, र विपत्तिमा परेर भौँतारिन्छन्। वेदलाई शिरमा राख्नेहरू योगी भएर खोज्छन्, र यसरी श्रीराम यो चराचरमा रहनुभएको छ भनेर देख्छन् पनि।’

शब्दार्थ: सकल = सबै · अज्ञानि = अज्ञानी · मूढ = मूर्ख, मोहमा परेका · विपत्मा = विपत्तिमा · वेदशीर्षहरुले = वेदलाई शिरमा राख्नेहरूले (?) · रह्याछन् = रहेका छन्

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘वेदशीर्षहरुले’ को अर्थ पक्का छैन। १९५४ को छापाको शब्दार्थले ‘वेदशीर्ष’ लाई ‘वेद टाउकामा राख्ने मानिस’ भनेको छ, र त्यसैअनुसार लिइएको छ; ‘वेदशीर्ष’ ले वेदको शिर, अर्थात् उपनिषद्लाई पनि जनाउँछ, जसअनुसार ‘योगी भएर उपनिषद्का सहायताले खोज्छन्’ भन्ने अर्थ हुन्छ।

‘हे प्रभु, मैले हजुरसामु धेरै बकबक गरेँ। हे प्रभु, रिस नमानी, मलाई अनुग्रहको पात्र जानी रक्षा होस्। चेतना मात्र, अद्वितीय र नित्य हजुरलाई म सेवा गर्दै, हर्ष पाउँदै निरन्तर भज्छु।’

शब्दार्थ: बक्बात् = बकबक · रिस् न मानी = रिस नमानी · अनुग्रहपात्र = दयाको पात्र · चिन्मात्र = चेतना मात्र · अद्वितिय = अद्वितीय, दोस्रो नभएको · टहल् = सेवा