बाली र सुग्रीवको जन्म

(रामले भने:) ‘बाली र सुग्रीव इन्द्र र सूर्यका छोरा हुन् भन्ने त सुनेको छु। यी दुईको जन्म कसरी भयो, त्यसको विस्तार पनि जान्न चाहन्छु।’ ‘सबै विस्तार सुन्न पाऊँ’ भनेर रामको हुकुम भएपछि अगस्त्य ऋषिले खुसी भएर सबै विस्तार बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: इन्द्रसूर्य्यसुत = इन्द्र र सूर्यका छोरा · सुन्याको = सुनेको · कस्ता रित् सित = कसरी · विस्तार् = विस्तार, पूरा कुरा · खोज्दछू = चाहन्छु · अगस्ति = अगस्त्य

(अगस्त्यले भने:) ‘सुमेरु पर्वतमाथि ब्रह्मा चार सय कोसको सभा बनाएर बसेका थिए। ईश्वरलाई रिझाउनका लागि त्यहाँ उनले योगमा गहिरो मन लगाए। योगमा चित्त बढ्दै गयो, र भक्तिको रसले उनले आँसु खसाले; त्यही आँसुबाट त्यहाँ एउटा वीर वानर बन्यो, र ब्रह्माले अचम्म माने।’

शब्दार्थ: कोसको = कोसको (दूरीको नाप) · सूमेरु = सुमेरु पर्वत · रिझाउना कन = रिझाउनका लागि · भक्ति रसले = भक्तिको रसले · खसाया = खसाले · आश्चर्य मान्या = अचम्म माने

टिप्पणी: बाली र सुग्रीवको जन्मको यो कथा (ब्रह्माको आँसुबाट वानर, इनारमा हाम फालेर स्त्री बन्नु, इन्द्र र सूर्यबाट दुई छोरा) अध्यात्म रामायणअनुसार हो, र श्लोकले भनेजस्तै अनुवाद गरिएको छ। वाल्मीकि रामायणको मूल भागमा बाली इन्द्रका र सुग्रीव सूर्यका छोरा भनिएका छन्, तर यो कथा छैन; यस्तै कथा त्यसको उत्तरकाण्डमा पछि थपिएका (प्रक्षिप्त) सर्गमा पाइन्छ।

‘ब्रह्माको मनमा दया पनि उठ्यो, र उनले वचन बोले: “यहाँ सधैँ मेरो नजिकै बस, कल्याण होला।” ब्रह्माका यी वचन सुनेर ऊ खुसी हुँदै त्यहीँ नजिकै बस्यो, र फलफूल खाँदै त्यही पर्वतमा सधैँ डुलिरह्यो।’

शब्दार्थ: दया = दया, करुणा · नित्य = सधैँ · नजीकमा = नजिकमा · कल्याण = भलो · वाहीं = त्यहीँ · डुल्दो = डुल्ने, घुम्ने

‘उसलाई पानी तिर्खा लाग्यो; नजिकै एउटा इनार देखेर ऊ त्यहाँ पुग्यो। इनारभित्र हेर्दा उसको नजर आफ्नै छायामा पर्‍यो। त्यसलाई अर्कै वीर ठानेर ऊ त्यो इनारमा हाम फालेर पस्यो, तर त्यहाँ अरू कोही नदेखेर फेरि झटपट उफ्रेर बाहिर निस्क्यो।’

शब्दार्थ: पियास् = तिर्खा · कूप = इनार · छाइ = छाया, परछाइँ · आर्कै = अर्कै · कूदी = हाम फालेर · उफ्रेर = उफ्रेर

टिप्पणी: मूलले ‘कूप’ अर्थात् इनार भन्छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादमा पनि ‘कुआँ’ छ); यही कथाका अरू रूपमा प्रायः पोखरी भनिन्छ।

‘इनारबाट बाहिर निस्कँदा ऊ त एउटी सुन्दर स्त्रीको रूपमा पो बनेको थियो। “म कसरी स्त्रीको रूपको भएँ?” भनेर उसको मनमा दुःख लाग्यो। त्यसै बीचमा इन्द्रले उनलाई देखे, र उनीप्रति इन्द्रको मन धेरै गयो। इन्द्रले उनलाई समाते; इन्द्रको वीर्य खस्यो, र सबै केशको भागमा पर्‍यो।’

शब्दार्थ: स्वरुप् = स्वरूप, रूप · खेद् = दुःख · भयाँ = भएँ · मन् भयो = मन गयो, इच्छा जाग्यो · पक्र्या = पक्र्या, समाते · बाल = केश

टिप्पणी: ‘पक्र्या’ लाई फन्ट रूपान्तरणको एउटा सुधारले ‘पर्क्या’ बनाएको थियो; ठीक रूप फर्काइएको छ। यहाँ र अर्को श्लोकमा ‘इन्द्रजि’ भनेको इन्द्रजी, अर्थात् इन्द्र हुन्।

‘केशमा खसेको त्यही वीर्य एउटा कुमार बन्यो। “बाल” (केश) बाट भयो भनेर उसको नाम बाली रह्यो, र ऊ वीर भयो। आफ्नो छोरा जानेर इन्द्रजीले उसलाई एउटा राम्रो सुनको माला दिए। बाबुको करुणा बुझेर वीर बालीले खुसी हुँदै त्यो लिए।’

शब्दार्थ: कुमार् = बालक, छोरा · बाल्मा = केशमा · माला = माला · काञ्चनिपुत्र = काञ्चनि (सुनको) + पुत्र (छोरा) · इन्द्रजीले = इन्द्रले (आदरार्थी) · करुणा = माया, दया

टिप्पणी: मूलमा (१९५४ र १९६७ का छापामा पनि) ‘काञ्चनिपुत्र’ जोडिएर छापिएको छ; यसलाई ‘माला काञ्चनि’ (सुनको माला) र ‘पुत्र जानि’ (छोरा जानेर) भनी छुट्याएर पढिएको छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘माला काञ्चनि’ लाई कसैको नाम मानेको छ।

‘त्यसै बीचमा सूर्य त्यहाँ आएर त्यस स्त्रीमाथि नजर लगाए। सूर्यको पनि वीर्यपात भयो, त्यहाँ उनको घाँटीमा। त्यो बीउ पनि घाँटीमा एउटा राम्रो कुमार बनेपछि, “ग्रीवा” (घाँटी) बाट भयो भनेर उनको नाम सुग्रीव भयो।’

शब्दार्थ: नजर् लाया = नजर लगाए · वीर्य्यपात् = वीर्य खस्नु · ग्रीवा = घाँटी · बिज् = बीउ · बेस् = राम्रो · सुग्रीव = सुग्रीव (‘ग्रीवा’ बाट)

‘“छोरालाई एउटा बलवान् सहायक दिन्छु” भनेर सूर्यले पनि वीरहरूमध्ये बलवान् हनुमानलाई दिए। ती हनुमान सुग्रीवका साथमा रहे, र श्रीसूर्य आफ्नो धाममा गए। बाली र सुग्रीव दुई छोरा सजिलै ती वानरीका भए।’

शब्दार्थ: साहाय = सहायक · विर् मध्ये = वीरहरूमध्ये · हनुमान्ज्यूलाइ = हनुमानजीलाई · धाम्मा = आफ्नो लोकमा · सहजै = सजिलै · वानरीका = वानरीका (वानर स्त्रीका)