शुकको कथा

त्यहाँ पुगेर त्यो अनौठो नगरी लङ्का देखिनेबित्तिकै, कौसीमा गएर तमासा हेरिरहेको रावण पनि देखियो। यही बीचमा रामले शुकलाई छोडिदिए। शुक दौडेर गयो, र तुरुन्तै रावणकहाँ पुगेर सबै कुरा विस्तारसँग सुनायो।

शब्दार्थ: ताहीं = त्यहाँ · विचित्र = अनौठो · नजर् भो = देखियो · कौसिमा = कौसीमा, छतमा · तमास् = तमासा · विस्तार = विस्तारसँग वर्णन

(शुकले भन्यो:) ‘हे महाराज, हजुरको हुकुम भएकाले म त्यहाँ गएँ। वानरले मलाई बाँधे; म सकसमा परेँ, यहाँ कसरी आऊँ? अहिले बल्ल रघुनाथको हुकुमले “जा” भनेर छोडिदिए। “बल्ल बाँचेँ” भन्दै म खुब खुसी भएर दौडेर आएँ।’

शब्दार्थ: ऐल्हे = अहिले · हूकुम् = हुकुम, आज्ञा · बाँध्या = बाँधे · सकसमा = सकसमा, अप्ठ्यारोमा · कसोरी = कसरी · बल्ल = बल्ल, आखिरमा

‘रघुनाथको अत्यन्त ठूलो फौज समुद्रै तरेर यहीँ आइपुगेको छ। अहिले लडाइँ गरेर बलले जित्न कठिन हुनेछ। कि त आजै सीताजीलाई लिएर रामको शरणमा पर्नुहोस्; लड्नै मन छ भने अब तुरुन्तै युद्ध गर्नुहोस्।’

शब्दार्थ: समुद्रै = समुद्र नै · तरी = तरेर · कठिन् = कठिन, गाह्रो · शरणमा = शरणमा · पर्नू हवस् = पर्नुहोस् · सङ्ग्राम = युद्ध

‘रामको एउटा समाचार म भन्छु: “कुन बुद्धि लिएर तैँले सीतालाई हरिस्? अब युद्ध गर्न अगाडि सर्, बेला भयो; सामुन्ने आएर मुख देखा। भोलि म तँलाई ध्वस्त पार्छु; पहिल्यै खबर दिनु उचित हो भनेर भनेको हुँ। म तँलाई ललकारेर भन्छु: तँलाई नमारी यत्तिकै छोड्दिनँ।”’

शब्दार्थ: समचार् = समाचार, खबर · हरिस् = हरिस्, हरेर लगिस् · कउन् = कुन · मुहूँडा = मुहुडा, मुख · ध्वस्त = नाश · हाँकी = हाँक दिएर, ललकारेर

‘“हे शुक, रावणलाई सुनाउनुपर्ने यति हो; तैँले उसलाई सुनाइदे। तँ जाँदै छस्, त्यहाँ अरू कसलाई पठाऊँ? यो मनमा राख्।” “यो समाचार भन्नू” भनेर श्रीरघुनाथको यस्तो हुकुम भयो। त्यो समाचार मैले हजुरलाई साँचो बिन्ती गरिसकेँ।’

शब्दार्थ: सुनाई दियास् = सुनाइदे · तैं = तँ · मनैमा = मनमै · लियास् = राख्, लिनू · साँचो = साँचो, सत्य · बिन्ति = बिन्ती, निवेदन

‘अब म आफ्नो बुद्धिले बिन्ती गर्छु: राम जगत्का पति हुन्। अरूले उनलाई कहिल्यै जित्न सक्दैनन्; हजुरको बुद्धिलाई के भयो? आजै सीतालाई लगेर, रामका चरणमा परेर सुम्पिदिनुहोस्। बाँच्ने उपाय म यति मात्र देख्छु; नत्र मृत्युको घडी आइसक्यो।’

शब्दार्थ: पती = पति, स्वामी · कदापि = कहिल्यै · मती = मति, बुद्धि · सुम्पनु हवस् = सुम्पिदिनुहोस् · बाँच्न्या = बाँच्ने · घरी = घडी

शुकले यो बिन्ती गर्‍यो। त्यो सुनेर रावण त्यहाँ खुब रिसायो र भन्न थाल्यो: ‘यो पाजी शुक मलाई यहाँ अर्ती दिने भयो! अरू कोही भएको भए म निश्चय यहीँ मारिदिने थिएँ। यसका पहिलेका गुण थिए; त्यही गुणले तँ बाँचिस्। जा, तँलाई बिदा दिएँ।’

शब्दार्थ: रिसायो = रिसायो · पाजि = पाजी, बदमास · अर्ती = अर्ती, उपदेश · औरै = अरू नै · गुण् = गुण, उपकार · बाँचिस् = बाँचिस्

रावणले ‘जा’ भनेर शुकलाई त्यहाँ बिदा दिनेबित्तिकै — त्यो शुक पहिले ब्राह्मण थियो, पछि सराप परेकाले त्यहाँ आइपुगेको थियो — राक्षस हुने उसको सराप पनि त्यहीँ छुट्यो, र ऊ तुरुन्तै बिदा भयो। रावणबाट बिदा भएपछि शुक फेरि ब्राह्मण नै भयो।

शब्दार्थ: बीदा = बिदा · ब्राह्मण = ब्राह्मण · अघी = पहिले · सराप् = श्राप · छुट्यो = छुट्यो, टर्‍यो · ब्राह्मणै = ब्राह्मण नै

टिप्पणी: शुक पहिले ब्राह्मण थिए भन्ने यो कथा (६.९१–९५) अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा शुक रावणका दूत र गुप्तचर मात्र हुन्; त्यहाँ उनी पहिले ब्राह्मण थिए भन्ने र अगस्त्यको सरापको कथा छैन।

शुक ऋषि ब्राह्मण भएर घरमा बस्दा एक दिन अगस्त्य उनीकहाँ गए। ‘म अगस्त्यलाई भोजन दिन्छु’ भनेर उनले निम्तो गरे। ‘नुहाइधुवाइ गरेर आउँछु’ भनेर अगस्त्य हिँड्नेबित्तिकै वज्रदंष्ट्र भन्ने राक्षस रिस लिएर आयो, र त्यसै बेला उसले मौका पायो।

शब्दार्थ: ऋषी = ऋषि · निम्ता = निम्तो · स्नान्पानी = नुहाइधुवाइ · हींड्या = हिँडे · वज्रदंष्ट्र = वज्रदंष्ट्र (राक्षसको नाम) · अन्तर् = मौका, छिद्र

उसले ठ्याक्कै अगस्त्यको जस्तो रूप धारण गर्‍यो र भन्यो: ‘मलाई खान मासु देऊ; मेरो इच्छा छ।’ पहिले उसले यस्तो छल गर्‍यो; अनि पछि खाने बेलामा ठ्याक्कै शुककी पत्नी बनेर मानिसको मासु ल्याई मिसाइदियो।

शब्दार्थ: स्वरुप् = स्वरूप, रूप · धार्यो = धारण गर्‍यो · मासू = मासु · छल् = छल · खान्या बखत्मा = खाने बेलामा · मिसि दियो = मिसाइदियो

आफ्नो भाग देख्दा अगस्त्यलाई रिस उठ्यो, र उनले सराप पनि दिए: ‘तैँले मानिसको मासु दिइस्; तँ अवश्य राक्षस होस्।’ शुकले बिन्ती गरे। यो छल परेको थियो भन्ने खबर हुनेबित्तिकै अगस्त्य ऋषिले चाँडै छुटकारा हुने बेला बताए।

शब्दार्थ: भाग् = भाग, हिस्सा · दीया = दिए · सरापै = सराप नै · दिइस् = दिइस् · छुट्टि = छुटकारा · वेला = बेला

‘हे शुक, रामको अवतार हुनेछ। लौ, रावणकहाँ गएर त्यहीँ बस। त्यहीँ रामको दर्शन पाउलास् र सराप छुट्ला; अरू कतै नजा।’ अगस्त्यको यस्तो अर्ती सुनेर उनले त्यसै अनुसार गरेका थिए। रामको दर्शनले सराप छुटिगयो, र उनले फेरि आफ्नै वृत्ति लिए।

शब्दार्थ: अवतार् = अवतार · कहाँ = कहाँ, नजिक · दर्शन = दर्शन · अर्ति = अर्ती, सल्लाह · माफिक् = अनुसार · वृत्ति = वृत्ति, जीविकाको धर्म