चेतावनी र युद्धको सुरुवात

‘म रावणकी आमाको बाबु पनि हुँ; म हितको कुरा भन्छु’ भन्दै माल्यवान् रावणको नजिकै गयो र हितको कुरा भन्यो: ‘राम नारायण हुन्, सीता पनि उनै लक्ष्मी हुन्; यो ज्ञानले बुझ। अहिले नै सीता सुम्पिदेऊ, र ध्यान गरी पूजा गर्दै उनलाई मनमा राख।’

शब्दार्थ: महतारिको = आमाको · पिता = बाबु · हित् = हित, भलो · नारायण = नारायण, विष्णु · सुम्पिदि = सुम्पिदेऊ · ध्यानले = ध्यान गरेर

‘सहरमा अनेक-अनेक उल्का देखिन्छन्; उत्सव भन्ने कुरा रत्तिभर कतै छैन। महाराज, यहाँ हजुरलाई म कति बताऊँ? त्यसैले हजुरसँग मेरो ठूलो बिन्ती छ: यसलाई हित ठानेर लिनुहोस्; सीतानाथलाई ईश्वर नै बुझेर सीता सुम्पिदिनुहोस्।’

शब्दार्थ: उल्का = उल्का, खस्ने तारा (अपशकुन) · रती = रत्ति, अलिकति · तस्मात् = त्यसैले · बहुत् = धेरै · सीतानाथ् = सीताका पति, राम · दीनू हवस् = दिनुहोस्

यो बिन्ती सुनेर रावण माल्यवान्सँग त्यहाँ खुब रिसायो, र रिसाउँदै भन्न थाल्यो: ‘बूढो भएर आज तिमी यहाँ के बोल्छौ? रामलाई किन परमेश्वर नै भन्यौ? उनी पनि मानिस त हुन्। वानरको सहायता लिन्छन्; उनलाई कसरी ईश्वर भनी जान्नु?’

शब्दार्थ: रिसाइ = रिसाएर · बुढा = बूढो · क्याले = किन · परमेश्वरै = परमेश्वर नै · मानिस् = मानिस · सहाय = सहायता, मदत

‘तिम्रा कुरा सुनेर मन पोल्छ; तिमी घरै जाऊ’ भनेर उसले मन्त्रीहरूलाई साथ लगाई माल्यवान्लाई चाँडै घर पठाइदियो। रावण अग्लो अट्टालीमा बसेर ‘कति ठूला वीर आए’ भनी हेर्दै थियो; हेर्दाहेर्दै शत्रु सिध्याउने गरी ‘वीरहरू लडून्’ भनेर हुकुम दिँदै थियो।

शब्दार्थ: पोल्छ = पोल्छ, जलाउँछ · मन्त्रीवर्ग = मन्त्रीहरू · जल्दी = चाँडै · अटालिमा = अट्टालीमा, अग्लो बुर्जामा · खतम् = सिध्याउने, नाश · लडुन् = लडून्

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘हेर्दै लड्न खतम् गरी कन’ स्पष्ट छैन (१९५४ र १९६७ का छापामा पनि यही पाठ छ)। ‘खतम्’ लाई ‘सिध्याउनु’ (१९५४ को शब्दार्थ) मानेर ‘शत्रु सिध्याउने गरी लड्न’ भनी पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘लडाइँ सकेर’ भनेको छ।

रघुनाथले उसलाई देखे, र त्यहीँ बाण छोड्नेबित्तिकै त्यस बाणले दस छत्र र दस मुकुट सबै काटेर खसालिदियो। आफ्ना छत्र र दस मुकुट खसेपछि रावण लाजले छिटो अट्टालीबाट ओर्लियो, र ‘यिनले फेरि हान्लान्’ भनेर गयो।

शब्दार्थ: बाण् = बाण · छत्र = छाता, राजछत्र · मुकुट = मुकुट, किरीट · खसाल्यो = खसालिदियो · लाज् = लाज · ओर्ल्यो = ओर्लियो

टिप्पणी: यो बाणको प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा सुवेल पर्वतबाट रावणलाई देखेपछि सुग्रीव उफ्रेर अट्टालीमा पुग्छन्, उसको मुकुट खसाल्छन् र उसँग भिड्छन्; रामको बाणले छत्र र मुकुट काटेको कुरा त्यहाँ छैन।

दरबारभित्र पसेर उसले ‘लौ, लड्न जाओ’ भनेर हुकुम पनि दियो। प्रहस्त आदि वीरहरू भुइँ नै ढाक्दै लड्न निस्के। राँगा, ऊँट, गधा र सिंहमा वीरैवीर सवार भए; नाना शस्त्र र अस्त्र लिएर अनेक वीर छिटो लड्न गए।

शब्दार्थ: दर्बार् = दरबार · प्रहस्तहरु = प्रहस्त आदि · छोपेर = ढाकेर · राँगा = राँगा · सवारी = सवार · अस्त्र = अस्त्र (फ्याँकिने हतियार)

चारै ढोकाबाट निस्केर फौज सामुन्ने हुनेबित्तिकै वानरले नजिकै गएर सबै ठाउँ घेरिहाले। रावणको सबै फौजले त्यहाँ निस्कने ठाउँसम्म पाएन। सबै वीर वानर ‘रामचन्द्र जित्छन्’ भन्दै गर्जन्छन्।

शब्दार्थ: चार्ढोका = चार ढोका · साम्ने = सामुन्ने · घेरी = घेरेर · निस्कन = निस्कन · ठाऊँ = ठाउँ · गर्जन्छन् = गर्जन्छन्

यसरी घेरेर सबै वानर हान्न पनि थाले। राक्षसको फौज पनि डरले पछि हटेन, बरु प्राण त्याग्न थाल्यो। यस रीतले युद्ध हुन थालेपछि, ती वानरहरूमाथि भने श्रीरामको करुणाकटाक्ष पर्‍यो, र उनीहरू अत्यन्त योद्धा बने।

शब्दार्थ: रित् = रीत, तरिका · हान्न = हान्न, प्रहार गर्न · हटेन = पछि हटेन · त्यज्न = त्याग्न · बरू = बरु · करुणाकटाक्ष = करुणाभरिको दृष्टि

राक्षसतर्फ भने सबै बल घट्यो, ठूला-ठूला वीर मरे। वानरले ती राक्षसलाई मारेर चौथाइ मात्र बाँकी राखे। आफ्नो सबै फौज नष्ट भएको देखेर, सबै अस्त्रमा पूरा, अत्यन्त लडाकु सूरो वीर इन्द्रजित् ‘म लड्छु’ भन्दै आयो।

शब्दार्थ: घट्यो = घट्यो · चौथाइ = चौथाइ · लडाकी = लडाकु · सुरो = सूरो, बहादुर · इन्द्रजितै = इन्द्रजित् नै · पुरो = पूरा, निपुण

हतियार छोडेर उसले वानरका सबै फौजको मर्दन गर्‍यो। श्रीरामले पनि अत्यन्त ठूलो ब्रह्मपाशलाई जान्नु र मान्नु नै पर्‍यो। उनी एक छिन चुप रहे; अनि रघुनाथ फेरि तयार भएर ‘अहिले मेघनादलाई मार्छु’ भन्दै उसैको सामुन्ने गए।

शब्दार्थ: हतियार् = हतियार · छाडेर = छोडेर, चलाएर · मर्दन् = मर्दन, थिचोमिचो · ब्रह्मपाश् = ब्रह्माको पाश · चप् = चुप · मेघनाद् = मेघनाद (इन्द्रजित्)

टिप्पणी: १९६७ को छापाले यहाँ अध्यात्म रामायणको मिल्दो श्लोक फुटनोटमा दिएको छ: राम क्षणभर चुप बसे, अनि ढलेको वानर सेना देखेर आगोझैँ रिसाए। वाल्मीकि रामायणमा इन्द्रजित्ले पहिले राम र लक्ष्मणलाई नागपाशले बाँध्छ र गरुडले छुटाउँछन्; उसको ब्रह्मास्त्रले सेनासँगै राम र लक्ष्मणलाई पनि ढाल्ने प्रसङ्ग कुम्भकर्णको मृत्युपछि आउँछ।

‘लक्ष्मण, धनु देऊ’ भनेर श्रीरामजीले माग्नेबित्तिकै ‘मार्लान् कि’ भन्ने डरले मेघनाद फर्केर भाग्यो। ऊ भाग्दा प्रभु मनमनै मुसुक्क हाँसेर भन्छन्: ‘यो काँचो बच्चा पनि मसँग जोरी खोज्न चाहन्छ।’

शब्दार्थ: माग्नू भो = माग्नुभयो · धनु = धनु · भाग्यो = भाग्यो · मुसुक्क = मुसुक्क · जोरि = जोरी, बराबरी · कच्चा = काँचो, अनुभवहीन